Sun, 24 Feb 2019
ताजा समाचार
गोली प्रहार गरी महिलाको हत्या || एक लाख घुससहित पक्राउ || एनसेल विस्फोटका शंकास्पद १६ जना समातिए || कांग्रेसमा किचलो: आफूअनुकूल विधान बनाउने नेताहरुको रणनीतिले समस्या || प्रतिबन्धित संगठनले सञ्चालन गर्दै आएको मदरसा प्रान्तीय सरकारको नियन्त्रणमा || पुलिस तिलोत्तमा गोल्डकपको फाइनलमा, दाउफिन्ससित उपाधि भिडन्त || जनता बचत तथा ऋण सहकारी संस्थाले ७ औ साधारणसभा मनाए || आवश्यकतालाई परिपुर्ति गर्न बजारको विशेष भु्मिका : मन्त्री पोखरेल || दुइदिने निःशुल्क स्वास्थ्य शिविरमा १६ सयभन्दा बढीको स्वास्थ्य परिक्षण || बिवाह उत्सवमा पटाखा पड्काउने ब्यक्तिलाई कार्यवाही गरिने || नेकपा प्रदेश विवादको प्रतिवेदन पेश, महतो पक्ष दोषी || लाटी किसोरीलाई सामुहिक बलात्कार || राजपाका मेयर ‘श्रीमान्’ उपमेयरबाट परेशान || संघले प्रदेशलाई पोष्टम्यान बनायो : मन्त्री साह || गायत्री महायज्ञ ऐतिहासिक बनाउन हिन्दू परिसद द्वारा बीरगंजमा शोभायात्रा निकलियो || ईनर्वाका सई गौत्तमको सक्रियता,चरेश सहित एक पक्राउ || प्रधानमन्त्रीलाई ज्ञापनपत्र बुझाउँदै निर्मलाको बुबाआमाद्वारा धर्ना स्थगन || ‘बुद्धको देशमा बुद्धको प्रचार’ || मोटर साईकलले जंगली जनावरलाई ठक्कर दिदा जनावर सहित २ जना || महोत्तरीमा टिपरको ठक्करले एकको मृत्यु || निर्मला पन्तको हत्या भएको ७ महिना पूरा – उपलब्धि शून्य, || श्रीमतीको बञ्चरोले हत्या गरे पश्चात, काटिएको टाउको लिएर पुलिस थाना || चन्द्रपुर वडा न. ५ द्धारा खेल सामाग्री वितरण || बन्द भएको पुलको काम सुरु || भाषा सास्कृतिको सवालमा सरकार गम्भीर देखिएन आलम || राईस मिलको जग्गा अधिग्रहण गर्ने मुख्यमन्त्रीको वाचा भएन पुरा || काँग्रेसमा विवाद गहिरिदै, केन्द्रिय समिति बैठक स्थगित || डीजे रथ चालकको मृत्यु || ‘बेटी बचाउ,बेटी पढाउ’ कार्यक्रम राष्ट्रिय बनोस् || .बर्थिङ सेन्टर स्थापना || कृषिलाई अझ प्रभावकारी बनाउन बिउ व्यवसायीलाइ नगर प्रमुख || महायज्ञ सुरु , पहिलो दिन विशाल कलश यात्रा || नेपाली काग्रेसका सभापती देउवालाई जीतपुरबासीले स्वागत || गौशाला उद्योग वाणिज्य संघको नेतृत्वमा रामराजाप्रसाद साहका प्यानल विजयी || चोरी गरिएको मोटरसाईकल सहित ३ जनालाई महोत्तरी प्रहरीले गरे सार्वजानिक || २३ दिन देखि युवक वेपत्ता || कोईरालामाथि कड्किए देउवा || ‘सनी लियोनी’ बिहारको जुनियर इञ्जिनियर पदको परीक्षामा टप ! || दुई बालिका एकै दिन बलात्कृत || लागुऔषधसहित तीन महिला पक्राउ ||
मधेसको गरिबीको यथार्थ

पौष २६, २०७४

मधेसको गरिबीको यथार्थ

  • सञ्जय मित्र

मधेसको संकुचित अर्थ प्रदेश नम्बर दुई हो । मेचीदेखि महाकालीसम्मको दक्षिण नेपालको भूभाग विस्तृत अर्थमा मधेस हो । यो पनि एक किसिमले संकुचित अर्थमा नै हो किनभने यस प्रकारको भूगोल अन्यत्र पनि छ तर हाम्रो सन्दर्भ चाहिँ नेपालसित भएकोले यहाँ मधेस भन्नाले नेपालको मधेस नै बुझ्नु पर्दछ ।
मधेस साँस्कृतिक रुपले निक्कै सम्पन्न छ । मधेसका बसोबास गर्ने पहाडी समुदायका बाहुन, नेवार, तामाङ लगायतका जाति तथा समुदायको संस्कृति पनि मधेसको संस्कृतिको महत्वपूर्ण पाटो बन्न पुगेको छ । यी आगन्तुक संस्कृतिको प्रभाव मधेसी संस्कृतिमाथि परेको छ । यसले समाजमा निकै सकारात्मक सन्देश पनि दिएको छ । समाजलाई अगाडि बढाउन, समाजको सांस्कृतिक पक्षलाई सबल  र स्वच्छ बनाउन मात्र नभई सांस्कृतिक सम्मिलनको दृष्टिले पनि अत्यन्त सकारात्मक भूमिका देखिएको छ । यसले गर्दा सबै संस्कृतिको विकास र विस्तार मधेसमा भइरहेको छ । हुनु पनि पर्छ । यति मात्र नभई केही विदेशी संस्कृतिको प्रभाव पनि पर्न थालेको छ । सामाजि संजाल तथा टेलिभिजन र चलचित्रको माध्यमले पनि संस्कृतिमाथि प्रभाव परिरहेको छ । परेको पनि छ । ग्रहणयोग्य सबै संस्कृतिालाई मधेसले स्वागत गरेको छ ।
मधेसमा बाह्रै महिनाका आफ्नै विशिष्ट संस्कृति छन् । आफ्नो विशेष सांस्कृतिक पहिचान भएको महिनाको रुपमा पनि समाजमा सम्मान छ । वैशाख स्नान, कात्तिक स्नान र माघ स्नानले यी महिनाहरुको पवित्रता बयान गर्दछ । अन्य महिनाहरुमा ठूला चाडपर्वहरु रहेका हुन्छन् । मुस्लिम समुदायको पर्वहरुले त झन् मधेसको संस्कृतिको फरक अनुभूति दिने गर्दछन् । संस्कृतिको क्षेत्रमा मधेस यति सम्पन्न हुँदाहुँदै पनि अन्य क्षेत्रमा भने निक्कै पछाडि परेको देखिएको छ । राजनीतिक चेतना, भाषा साहित्यको विकास, शिक्षा तथा साक्षरता लगायतको क्षेत्रमा यो भूगोल अत्यन्तै पछाडि परेको छ । यसले गर्दा यहाँको समग्र आर्थिक गतिविधि प्रभावित हुन पुगेको छ । यसको प्रत्यक्ष असर के देखिन्छ भने मधेस विस्तारै गरिब बन्दै छ । 
मधेसको जमिन समथर छ, उब्जाउ छ । यसलाई अझै पनि अन्न भण्डार र देशको भकारी भन्ने गरिएको छ तर कतिपय जिल्लामा उब्जेको अन्नले धान्ने अवस्था छैन । अन्य जिल्ला वा विदेशबाट चामल, पिठो तथा तरकारी र दाल ल्याइन्छन् । सरेहको कुनै पनि खेत बाँझो नरहँदा पनि यस प्रकारको अवस्था किन आयो त ? पहिलेभन्दा उब्जनी बढेकै हो तर किन परनिर्भरता बढ्यो ? यसका दुई आयाम छन् – पहिलो जनसंख्या वृद्धि र दोस्रो अत्यन्त महंगो खेती । जनसंख्या वृद्धिका अनेक कारण छन् । जो जहाँबाट जसरी आए पनि मधेसले स्वागत गरेको छ । उत्तरबाट आए पनि ठिक र दक्षिणतिरबाट आए पनि ठिक । साथै यहाँका दलित, मुस्लिम र निरक्षर परिवारभित्र उच्च जन्मदर रहेको आफ्नो यथार्थ छँदैछ । यी तिन कारणले जनसंख्यामा तीव्र गतिले विस्तार भइरहेको छ । जनसंख्या विस्तारले मलिलो र अत्यन्त धेरै उब्जाउ खेतीयोग्य जमिनमा बाली उम्रनुको साटो घरहरु ठडिँदै छन् । जनसंख्या बढेजस्तै जमिन बढ्ने होइन । घडेरीमा जमिन जाँदै गर्दा उब्जाउ जमिन निरन्तर घट्दै गइरहेको र खाने मुख निरन्तर बढ्दै गइरहेकोले सन्तुलन मिल्न सकेको छैन । यसले गरिबी बढाएको छ वा सम्पन्न हुनबाट रोकेको छ, किनभने अन्नको आयात यसले गर्दा बढेको छ ।
महँगो खेती प्रणाली हाम्रो अभिशाप बनेको छ । महँगो दुई अर्थमा भन्न खोजिएको छ । पहिलो त किसानले किन्ने मल, बीउ, कीटनाशक औषधि समयमा नपाइनु, कमसल पाइनु र राम्रो जातको पाइयो भने पनि अत्यन्त महँगोमा पाइनु । हाम्रा किसानहरु सामान्य साक्षरसमेत छैनन् । म्याद गुज्रेका र अत्यधिक कडा किसिमका औषधि प्रयोगले आफ्नै स्वास्थ्यमाथि गम्भीर आघात गरिरहेको पत्तो पाउन सकेका छैनन् । हालै एकजना मेयरले के जानकारी दिए भने अहिले अब तोरी उखेल्नेवेलामा सरकारले आधुनिक बीउ पठाएको छ, यसलाई के भन्ने ? र यसलाई के गर्ने ? वास्तवमा अहिले पठाएको बीउ भान्छाको लागि काम लाग्ने भन्दा खेतको लागि काम लाग्नै पक्कै छैन । यसले के देखाउँछ भने हाम्रो सरकारी संयन्त्रले समयमा काम नगरेर पनि कृषिलाई हानी भइरहेको छ । कमसल बीउ, कमसल मल र कमसल रासायनिक औषधिले कृषिलाई मात्र होइन किसानको स्वास्थ्य र किसानको खेतलाई पनि धराशायी बनाउँदैछन् । किसानलाई यस मानेमा यदि शिक्षित बनाउन सकियो भने पनि धेरै राहत हुने थियो । हाम्रा किसानहरुलाई प्रांगारिक मल उपलब्ध गराउन सके एकातिर खेतको माटो जोगिन्थ्यो भने अर्कोतिर किसानको स्वास्थ्यमा सकारात्मक असर पथ्र्यो । रासायनिक मल र कीटनाशक विषादिको असर कतिसम्म परेको छ भने गाउँको हावामा बस्ने मानिसलाई पनि गम्भीर रोगहरु लाग्न थालेको छ । हामीले स्वास्थ्यको लागि भनेर खाने कुखुराको मासुदेखि हरियो सागसम्म सबै जहर भइसकेका छन् । यसर्थ रासायनिक मल र कीटनाशक रसायनको विकल्प नखोजेसम्म किसानलाई खेती महँगो साबित भइरहने छ ।
मधेसको गरिबीलाई परोक्षरुपमा दीर्घकालीन प्रभाव पारेको भने वैदेशिक रोजगारीले पनि हो कि ? मधेसको सबैभन्दा बढी युवा विदेशमा रहेको जिल्ला धनुषा हो । धनुषाको धेरै गाउँ अहिले खालीको स्थितिमा यसकारण छन् कि त्यहाँ युवा छैनन् र खेतीपाती गर्ने मानिसको अभाव छ । कि त विदेश गएका छन् वा कि त अन्यत्र रोजगारीको क्रममा लाहुर बनेका छन् । यो अवस्थाले गाउँमा पैसा नआएको होइन तर पैसा आउँदैमा खाना तथा उपचारमा खर्च भइरहेको छ । विदेशबाट आएको पैसा अत्यन्त जरुरीका सामानहरु किन्दा अधिकांश पैसा फेरि विदेशमै गइरहेको छ । गाउँघरमा रोटी पकाउनु भन्दा पहिले पिठो जेमा चालिन्छ, त्यो चाल्नेको हविगत हुन थालेको छ गाउँको । चाल्नोमा निख्खर बालुवा हाल्दा सबै तलै खसेजस्तो हाम्रो अर्थतन्त्रमा आएको रेमिटान्सको मुख्य अंश फेरि बाहिरिँदो पक्षलाई हामीले विचार गर्न सकेका छैनौँ । हामी केवल चाल्ने समाउने हात बनिरहेका छौँ । विदेशको आयले घर त ठडिएको छ तर वास्तवमा यसले अर्थतन्त्रलाई बलियो बनाउन सहयोग गरेको छैन वा केही मात्रामा भए पनि जति आवश्यक हुनु पथ्र्यो, त्यसको अनुपातमा निकै कम छ । अरुहरु जति गतिमा अगाडि बढेका छन्, तिनको अगाडि हाम्रो गति अत्यन्त सुस्त छ ।
अझ यहाँको पिछडिएको वर्ग र दलित समुदाय त सबैतिरबाट ठगिएका छन् । ठगिएको थाहा नपाउने वर्ग हामीले हाम्रो उद्योग र व्यवसाय किन फस्टाउन सकेन ? हाम्रो समाजको विकासको लागि आएको रकमको उपयोग किन हुन सकेन ? देशको विकासमा हाम्रो मुख्य हिस्सा हुने गरेको इतिहास रहेकोमा किन अहिले हामी पछाडि पर्दैछौँ भन्नेतिर पनि सोच्न सक्ने अब रहेनौँ । खाली अरुलाई दोष दिने, गाली गर्ने वा राज्यले हाम्रो लागि केही गरिदिएन भनेर सराप्ने मात्र बन्दैछौँ विस्तारै । विदेशमा गएर जस्तोसुकै काम पनि गर्ने तर हामी आफ्नो गाउँघरमा पनि त्यसभन्दा राम्रो कामलाई पनि वास्ता नगर्ने र कोही गर्न खोजिरहेका छन् भने पनि हामीले उल्टै हेप्ने काम गरिरहेका छौँ । प्रोत्साहनको हामीमा कमी छ, उद्यमशीलताको कमी छ र हामी अरुलाई सम्मान पनि गर्न सकेनौँ । केही टाठाबाठाहरुले भने आफ्नो हातमा सम्पूर्ण शक्ति आएको मन पराउँछन् र हामीलाई एकआपसमा लडाउन चाहन्छन् । र हामी लड्नबाट पछाडि हट्दैनौँ । यसैको परिणाम के देखिन्छ भने चोरी, डकैती, अपराध लगायत अन्य नकारात्मक कुरामा हाम्रो तथ्यांक निकै माथि छ र मानवीय विकासको मामिला अर्थात सकारात्मक कुरामा हामी निकै पछाडि छौँ । सबैको सम्बन्ध गरिबीसित छ । 

 

कपिलवस्तु । कपिलवस्तुको वाणगंगा नगरपालिकामा एक महिलाको हत्या भएको छ...

कपिलबस्तु । कपिलबस्तुमा एक लाख घुस रकमसहित विद्यालय ब्यवस्थापन समितिका...

काठमाडौं । मुलुकका विभिन्न क्षेत्रमा रहेका टेलिफोन सेवा प्रदायक कम्पनी...

काठमाडौं । नेपाली कांग्रेसले महासमिति बैठक सकिएको दुई महिना बितिसक्दा...

इस्लामावाद । पाकिस्तानको पञ्जाव प्रान्तीय सरकारले प्रतिबन्धित संगठन जैस–ए–मोहम्मदको...

बुटवल: नेपाल पुलिस क्लब बुटवलमा जारी २१औं तिलोत्तमा गोल्डकप फुटबल...

महोत्तरी । महोत्तरीको औरहीस्थित जनता बचत तथा ऋण सहकारी...

आवश्यकताहरुलाई एकअर्कालाई आर्थिक रुपमा विकास गर्नका लागि वजारले महत्वपुर्ण...

सर्लाही । २ नम्बर प्रदेशका सांसद माननीय निरा...

सर्लाही । बिवाह लगायतको उत्सवमा पटाखा पडकाएर रमाइलो गरेको क्रम...

नेकपा कम्युनिष्ट पार्टी (नेकपा)प्रदेश नम्वर २ को संसदीय दलमा...

सिरहामा दुई जनाको बलात्कारको घटना सेलाउन नपाउँदै सप्तरी जिल्लामा बोल्न...

राष्ट्रिय जनता पार्टी(राजपा)नेपालको दोस्रो दिनको बैठकमा मेयरहरुले श्रीमान् उपमेयरहरुबाट...

जनकपुरधाम । प्रदेश २ का समाजिक विकास मन्त्री नवल किशोर...

बीरगंज : रास्ट्रलाई सक्षम,समर्थ एवं समृद बनाउने उद्देश्यका साथ नेपालमा...

वीरगंज । वीरगंज महानगरपालीका वडा नम्बर १६ स्थीत नेपाल...

काठमाडौंः कञ्चनपुरको भीमदत्तनगरपालिका–२ का १३ वर्षीया निर्मला पन्तका बुबाआमाले लामो...

जनकपुरधाम । भारतीय वाणिज्य दूतावास वीरगञ्जको आयोजनमा शुक्रवार राती जनकपुरधाममा...

जिल्ला महोत्तरी औरही नगरपालिका-४ रेडक्रस टोल नजिकै जंगली जनावर...

महोत्तरी । जिल्ला महोत्तरी औरही नगरपालिका-९ स्थित ईनर्वा टोल नजिक...

कञ्चनपुर । कञ्चनपुरको भीमदत्तनगरपाकिला –२ कि १३ वर्षीया किसोरी निर्मला...

बीबीसी । बुधबार भारतको मध्यप्रदेशको मुरैना जिल्लामा एक व्यक्तिले श्रीमतीको...

गौर: रौतहटको चन्द्रनिगाहपुरमा हुने अनर्तराष्ट्रिय कराँते प्रतियोगितामा सहभागिहुने आयोजक टिमका...

गौर : निर्माणाधीन पुलको कामनै बन्द गरेर हिंडेको पप्पु कन्स्ट्रक्सनले...

रौतहटमा विभिन्न कार्यक्रम गरी विश्व मात्रृ भाषा दिवस मनाइएका छन...

गौरको ऐतिहासिक मैदानको रुपमा रहेको गौर राईस मिलको जग्गा...

काठमाण्डु । नेपाली काँग्रेस भित्रको गुटबन्दी सतहमा आएको छ ।...

मलंगवा । विवाहमा चर्को आवाज गर्ने डी जे रथ सर्लाहीको...

राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीले छोरी शिक्षाको लागी प्रदेश २ सरकारले...

गुलरिया नगरपालिका–१२ मा बर्थिङ सेन्टर स्थापना भएको छ । सो...

वीरगन्ज महानगरपालिका नगर प्रमुख विजय कुमार सरावगीले कृषि...

मलंगवा । सर्लाहीको कौडेना गाउँपालिका-३ फुलपरासीमा हुन लागेको श्री...

रन्जन यादव : प्रमुख प्रतिपक्षी दल नेपाली काग्रेसका सभापती...

महोत्तरीको गौशाला उद्योग वाणिज्य संघको नेतृत्वमा रामराजाप्रसाद साहका प्यानल विजयी...

गौशाला । मोटरसाईकल चोरी गरेको आरोपमा पक्राउ परेका ३...

जनकपुरधाम । धनुषा जिल्लाको विदेह नगरपालिका वडा नम्बर ३ कर्माही...

नेपाली कांग्रेसका सभापति शेरबहादुर देउवाले वीपी र जीपी बाहेकका कोईरालाहरुको...

नाममा के छ र ? धेरैले भन्ने गरेको र सुनिएको...

सिरहा जिल्लाको धनगढीमाई नगरपालिका र गोलबजार नगरपालिकामा छुट्टाछुट्टै दुई बालिका...

जनकपुरधाम । जनकपुर–जलेश्वर सडख मण्डबाट प्रहरीले चेकजाँचको क्रममा लागुऔषधसहित तीन...