Sun, 15 Jul 2018
ताजा समाचार
छुट्टाछुट्टै घटनामा दुईको मृत्यु || राजपाले अझै राज्यमन्त्रीको टुंगो लगाउन सकेन् || गरिबसँग विशेश्वर कार्यक्रम || बुद्धमायाले किन गरीन् आत्महत्याको प्रयास || ठाकुर सर्वसम्मत नेता चयन || नारायणी नदीमा डुबेर बेपत्ता || आँपको मूल्य घट्दा उपभोक्ता खुशी, किसान मारमा || निर्णय कार्यान्वयन नगर्न अल्पकालीन अन्तरिम आदेश || डा. केसीका जायज माग सम्बोधन गर्नुपर्छ || बिम्स्टेक सम्मेलनको तयारी तीव्र गतिमा || बाढीपहिरो पीडितलाई सहयोग गर्न प्रदेश प्रमुखको आग्रह || मुख्यमन्त्री राउतलाई मातृशोक || सरकार छिट्टै एकोहोरो भयो : नेता सिटौला || पाकिस्तानी पूर्वप्रधानमन्त्री शरिफ स्वदेश प्रस्थान, जेलमा बस्न मानसिक रुपमा तयार || आवासीय चिकित्सकहरु हडतालमा || कृषकलाई रु २४ लाखको कृषि उपकरण || आगलागीबाट सात लाखको क्षति || बोलेरो दुुर्घटनामा मृत्यु हुनेको संख्या पाँच पुग्यो || कमला बेसिनमा सरोकारबालालाई सक्रिय पार्न कार्यशाला || चन्द्रपुरमा ट्राफिक अस्तव्यस्त || हिंसा न्यूनीकरणका लागि 'एप्स’ || नक्कली अन्तशुल्क स्टिकर मुद्दामा १ वर्ष जेल, पौने ७ करोड || ‘कानून निर्माणमा ढिलाइले समस्या’ : राष्ट्रियसभा अध्यक्ष || अफगानिस्तानमा चार प्रहरी र ८८ लडाकू मारिए || सैन्य गतिविधि रोक्न राष्ट्रसंघको आग्रह || अदालतको निर्णयलाई सम्मान गर्नुपर्छ : अध्यक्ष दाहाल || ठूलीभेरीको बजेट २९ करोड || राष्ट्रिय परिचयपत्र यथाशीघ्र जारी गर्न प्रधानमन्त्रीको निर्देशन || उपप्रधानमन्त्री पोखरेलसंग जापानी राजदूतको भेटवार्ता || पानीमा डुबेर दुई वर्षीय बालकको मृत्यु || तीसहजार घुससहित साह नियन्त्रणमा || संसदीय सुनुवाई विशेष समितिद्वारा कार्यविधि पारित || धान लाग्ने रोगका कारण किसान हैरान || छुट्टाछुट्टै घटनामा परी दुई जनाको मृत्यु || भक्तपुरका कैयाँै बस्ती डुबानमा, ३ को मृत्यु || सिरियामा १७ लडाकू मारिए || बेलायतले अफगानिस्तानमा थप सेना पठाउने || आमनिर्वाचन अभियानसँगै पाकिस्तानमा हिंसा || मापदण्ड लागु गर्न स्थानीय तहलाई निर्देशन || प्रदेश नं - ५ : दुई विधेयक प्रमाणीकरण ||
मधेसमा ऊर्जा व्यवस्थापन

चैत्र २१, २०७४

  •               सञ्जय मित्र

 मधेसका बिजुली चोरी एउटा ठूलो रोग हो । घरमा बिजुलीको मिटर राखेर पनि तारमा हुकिङ गरी बिजुली चोरी गर्नेहरु छन् भने जानी जानी बिजुलीको मिटर नलिने तर चोरीको बिजुली दिन र रात गरी बालिरहने केही शिक्षित वा दबंगहरु पनि नभएका होइनन् । बिजुली चोरीको नियन्त्रण गर्ने वैज्ञानिक आधार भनेको प्रिपेड बिजुली मिटरको व्यवस्था हो ।

विषय  वा  प्रसंगले  अर्को  अर्थ  नलागेमा  यहाँ  मधेस  भन्नाले  वर्तमानको  नेपालको  नक्साको  प्रदेश  २ लाई बुझाउँछ ।नेपालको  प्रादेशिक  हिसाबले  सबैभन्दा  बढी  घाम  लाग्ने  प्रदेश  मधेस  नै  हो  ।  यहाँको  सम्पूर्ण  भूभागमा  बाह्रै  महिना  घाम  लाग्छ  ।  केही  वर्षदेखि  पुस  वा  माघ  महिनामा  शीतलहरी  चलेर  जनजीवन  प्रभावित हुन्छ तर अन्य महिनामा  भने मज्जाले घाम लागिरहन्छ  ।  ऊर्जाको  दृष्टिले  सबैभन्दा  बढी  ऊर्जा  चाहिने  मौसम,  समय  वा  महिनामा  सबैभन्दा  बढी  घाम  लागेको  देखिन्छ  ।  यहाँ  घामले  जनजीवन  प्रभावित   हुने   कम्तीमा   चार   महिना   हुन्छ   ।   वैशाखदेखि साउनसम्मको घाम खपिनसक्नु हुन्छ । यसकारण  सकेसम्म  घामको  उपयोग  गरिनु  ज्यादै  फलदायी हुन्छ । अर्थात् ऊर्जाको उत्पादन घामबाट पनि  गर्न  सकिन्छ  ।  शौर्य  ऊर्जा  निकाल्नतिर  बढी  ध्यान जान सक्यो भने घामले सताउने मात्र नभएर सबै  किसिमको  शीतलता  प्रदान  गर्न  सम्भव  छ  ।  यहाँसम्म कि सम्भव भएसम्म शौर्य ऊर्जाबाटै हरेक खेतलाई  सिंचाइको  व्यवस्था  गर्दा  राम्रो  ।  शौर्य  ऊर्जाको उपयोग यदि कृषिमा गरिन्छ भने सबैभन्दा बढी फाइदा यो प्रदेशलाई नै हुन्छ । मधेस प्रदेशमा सबैभन्दा सजिलो ऊर्जाको स्रोत नै शौर्य ऊर्जा हो । दिउँसो  बढी  घाम  लाग्ने  वेलामा  घरमा  बसेकालाई  मात्र नभएर खेतको बालीलाई पनि बढी शीतलता चाहिने हुन्छ, यही शौर्य ऊर्जाले शीतलता दिने हुन्छ । शौर्य ऊर्जाको उपयोग अत्यधिक हुन थालेपछि खेत पनि  हराभरा  हुने  र  गर्मीको  प्रकोप  पनि  कम  हुने  हुन्छ । जल विद्युतको सम्भावना ज्यादै कम भएको मधेस प्रदेशलाई ऊर्जाको क्षेत्रमा आत्म निर्भरताको लागि सबैभन्दा सजिलो माध्यम घामको उपयोग गर्नु नै हो । घरायसी कामदेखि खेतको कामसम्म घामको बिजुली  उपयोग  हुने  अवस्था  आएमा  यस  प्रदेशले  विकासको क्षेत्रमा नयाँ फड्को मार्ने कुरामा अलिकति पनि शंका छैन । प्रकृतिले मधेसलाई दिएको घाम नै वरदान साबित हुन सक्छ ।शौर्य  ऊर्जा  केही  झन्झटिलो  र  लामो  प्रक्रिया  लाग्ने  तथा  तुलनात्मक  रुपमा  महँगो  किसिमको  उत्पादन  हो  ।  तर  आजभोलि  ऊर्जाको  उपयोग  बढ्दै गएको र हरेक वर्ष हरेक क्षेत्रमा ऊर्जाको माग बढ्दै  गइरहेको  सन्दर्भमा  ऊर्जाको  व्यवस्थान  गरिनु  आवश्यक  छ  ।  शौर्य  ऊर्जाको  विकल्प  छैन  तर  मधेसको  प्रायः  सबै  जिल्लामा  चिनी  उद्योगहरु  संचालनमा  रहेका  छन्  ।  चिनी  उद्योगहरुले  आफ्नै  ऊर्जा  उत्पादन  गरेर  उद्योगलाई  चलाएको  देखिन्छ  ।  हुन त चिनी उद्योगको ऊर्जाले मधेसलाई पुग्छ भन्न खोजिएको  होइन  तर  ऊर्जाको  एउटा  भरपर्दो  स्रोत  मधेसका चिनी उद्योगहरु हुन सक्छन् । भारतमा चिनी उद्योगले बिजुली उत्पादन पनि गर्ने गरेको देखिएको छ  ।  अन्य  देशमा  पनि  यस  प्रकारको  व्यवस्था  रहेको सुनिन्छ । चिनी उद्योग संचालन रहेको समयमा उत्पादन गर्ने बिजुलीको क्षमता विस्तार गरेर र चिनी उद्योगले  उत्पादन  गरेको  बिजुली  राज्य  सरकारले  खरिद गरेर प्रदेशका नागरिकलाई बाँड्ने हो भने यसले धेरै हदसम्म ऊर्जाको मागलाई थेग्न सक्छ । सामान्यता चिनी उद्योग संचालन हुने महिना भनेको मंसिरदेखि चैतसम्म  हो  ।  यस  अवधिमा  नदीको  बिजुलीको  उत्पादन घट्ने हुन्छ तर चिनी एद्योगको उत्पादन बढ्ने हुनाले माग र आपूर्तिबीच पानीको बिजुलीले देखाउने असन्तुलनलाई चिनी उद्योगको बिजुलीले सन्तुलनमा ल्याउने  निश्चित  छ  ।  मधेसका  विभिन्न  जिल्लामा  रहेका  चिनी  उद्योगको  बिजुली  उत्पादन  गर्ने  क्षमता  निकै रहेको देखिन्छ । उद्योगीहरु आर्फैले विद्युतीकरण गर्न  सम्भव  वा  उपयुक्त  देखिँदैन  ।  यसकारण  चिनी  उद्योगबाट  उत्पादन  हुने  बिजुलीलाई  प्रदेशले  किनेर  प्रसारण  लाइनमा  जोड्न  सक्छ  ।  यसले  बिजुली  उत्पादकलाई  सजिलो  बनाउँछ  भने  प्रदेशले  पनि  बिजुली उत्पादक चिनी उद्योगहरुलाई प्रोत्साहन दिन सजिलो हुन्छ । दोहोरो फाइदा हुने वा दोहोरो सजिलो हुने काम हुने देखिन्छ चिनी उद्योगको बिजुली प्रदेशले किन्न  सकेमा  ।  हैनभने  अहिलेको  अवस्थामा  चिनी  उद्योगहरुको  ऊर्जा  खेर  गइरहेको  देखिन्छ  ।  एकातिर  प्रदेशमा  बिजुलीको  कमी  रहेको  छ  भने  अर्कोतिर  बिजुली  खेर  जाने  अवस्था  पनि  रहनु  सुखद  पक्ष  होइन ।मधेसका  बिजुली  चोरी  एउटा  ठूलो  रोग  हो  ।  घरमा बिजुलीको मिटर राखेर पनि तारमा हुकिङ गरी बिजुली चोरी गर्नेहरु छन् भने जानी जानी बिजुलीको मिटर  नलिने  तर  चोरीको  बिजुली  दिन  र  रात  गरी  बालिरहने  केही  शिक्षित  वा  दबंगहरु  पनि  नभएका  होइनन्  ।  बिजुली  चोरीको  नियन्त्रण  गर्ने  वैज्ञानिक  आधार  भनेको  प्रिपेड  बिजुली  मिटरको  व्यवस्था  हो  ।  सिधै  तारबाट  बिजुली  चोर्दा  बल्दै  नबल्ने  वा  कुनै काम नलाग्ने व्यवस्था गर्दा झन् राम्रो । कतिपय मुलुकमा यस प्रकारको व्यवस्था भएको सुनिन्छ कि कसैले कति रुपैयाको बिजुली रिचार्ज गर्छ, उसको त्यत्तिको बिजुली रिचार्ज सकिएपछि आफैँ बिजुली बन्द हुन्छ । अर्थात् पहिले भुक्तानी गरेबमोजिमको बिजुली  मात्र  मिटर  भएर  घरमा  आउँछ  ।  जसरी  प्रिपेड मोबाइलमा जतिको रिचार्ज भरिन्छ, त्यत्तिको मात्र कुरा गर्न वा नेट चलाउन पाइन्छ, यस्तै सिस्टम बिजुलीको  मिटरको  पनि  हुन्छ  ।  अब  मलाई  यति  कुरा  गर्नु  छ  र  मेरो  मोबाइलमा  यति  मात्र  रिचार्ज  छ  भन्ने  कुराप्रति  हरेक  ग्राहक  सचेत  भएजस्तै  बिजुलीको   प्रश्नमा   पनि   यदि   प्रिपेड   मिटरको   व्यवस्था हुन सक्छ भने चोरी आफैँ नियन्त्रण हुन्छ । हैनभने बिजुलीको चोरी निकै सहज भइसकेको छ । वर्षौँदेखि बिजुलीको चोरी गर्नेहरु पनि छन् । कतिपय जिल्लामा  ६७  प्रतिशत  बिजुली  चोरी  हुने  गरिएको  पनि  सुनिन्छ  ।  माथिबाट  टाइट  भएपछि  बिजुली  विभागका  मानिसले  चोरी  नियन्त्रण  गर्न  कसिन्छन्  हैनभने  बिजुली  दिउँसोभरि  पोलमा  बलिरहोेस्  कि  बिजुली   चोरेर   पम्पिंगसेट   चलाओस्,   कसैलाई   मतलब  हुँदैन  ।  बिजुली  चोरको  विरुद्ध  केही  बोल्ने  हिम्मतसम्म  हुँदैन  किनभने  अनेक  किसिमले  यस्ता  मानिसहरु  बलिया  हुन्छन्  ।  बलियाको  विरोध  गर्ने  हिम्मत कसको ?मधेसमा बिजुली उत्पादनको आधार धेरै कमजोर छ  तर  बिजुलीको  खपत  र  व्यवस्थान  केही  जटिल  छन्  ।  गाउँमा  घरहरु  गुजुमुज्ज  परेका  हुन्छन्  जसले  गर्दा  दिउँसो  बिजुली  चोरेको  चेक  गर्ने  गाडी  जान  सजिलो  हुँदैन  भने  राती  कसले  चोरी  गरेको  छ  भन्ने  कुरा  ठम्याउन  निकै  अप्ठ्यारो  हुन्छ  ।  दोस्रो  समस्या के हो भने बिजुली चोरेको हो भन्ने सूचना कसैले  पनि  दिन  चाहँदैनन्  ।  बिजुली  चोरी  गरे  पनि  र सबैले देखे पनि कोही पनि सम्बन्धित निकायलाई जानकारी दिँदैनन् । अर्को कुरो के पनि देखिएको छ भने  बिजुलीको  पोलमा  दिनभर  बिजुली  बलिरहँदा  पनि  कसैले  निभाउँदैनन्  ।  जसले  गर्दा  बिजुली  खेर  गइरहेको हुन्छ स्वाभाविक रुपमा । एकातिर बिजुली खेर जानु र अर्कोतिर बिजुलीको चोरी हुनु दुवै चाहिँ नकारात्मक  कुरा  हुन्  तर  दुवैको  नियन्त्रण  सामान्य  तरिकाले  सम्भव  छैन  ।  बिजुलीको  चोरी  गर्नुलाई  त  कतिपयले  आफ्नो  शानको  कुरा  भन्ठान्छन्  ।  जहाँ  चोरी  गर्नु  पनि  प्रतिष्ठा  हो  भने  नियन्त्रण  साँच्चिकै  चुनौती  हुन्छ  नै  ।  वर्तमान  परिवेशमा  ऊर्जासम्बन्धी  नीति मधेसले निर्धारण गर्दा बिजुली चोरीलाई ठूलो अपराधको श्रेणीमा राख्नुपर्ने देखिन्छ । हो बरु विपन्न समुदायलाई अझ सस्तोमा बिजुली उपलब्ध गराउने योजना ल्याउन सकिन्छ, बिजुलीको मिटर लिनलाई धेरै  दिनको  सट्टा  एकै  दिनमा  निवेदन  लिएर  घरमा  फिटसम्म  गरिने  व्यवस्था  गरिनुपर्छ  ताकि  मिटरको  झन्झटिलो प्रक्रियाको कारण बिजुली चोरी नियन्त्रण हुन सकोस् साथै बिजुलीको चोरी नियन्त्रणका लागि अन्य  उपाय  पनि  अबलम्बन  गर्नु  आवश्यक  छ  ।  बिजुलीमाथि सबैको अधिकार सुनिश्चित हुने उपाय भनेको पनि चोरी नियन्त्रण गरी गरिबलाई अझ सस्तो दरमा बिजुली उपलब्ध गराउन सक्नु हो ।ऊर्जा    अभावको    समस्यालाई    दीर्घकालीन    समाधान  गर्नु  अहिलेको  आवश्यकता  हो  ।  राज्यले  देशको  कुनै  पनि  कुनामा  लोडसेडिङ  छैन  भन्छ  तर  मधेसको  अधिकांश  जिल्लामा  हरेक  साँझ  बिजुली  जान्छ । कहिले आधा घन्टा त दुई घन्टासम्म बिजुली आउँदैन । बिहान, दिउँसो र बेलुकी जुन कुनै बेला पनि बिजुली आउने र जाने गरिरहन्छ । यसको विषयमा पनि सर्वसाधारणले  सजगता  खोजेका  छन्  ।  बिजुलीको  स्थानीय कार्यालयलाई लोडसेडिङको विषयमा सोध्दा जानकारी नै छैन भन्छ, जिल्लालाई सोध्दा माथिबाटै लाइन  छैन  भन्छन्  र  माथि  सोध्दा  स्थानीयको  काम  होला  भन्छन्  ।  माथिदेखि  तलसम्म  जहाँबाट  भए  पनि  आखिर  उपभोक्ताले  अँध्यारोमा  बस्नुपर्ने  वा  बिजुलीको  माध्यमले  हुने  कामलाई  रोकेर  बस्नुपर्ने  हुन्छ । दुवै अवस्थाले प्रदेशको विकासको गतिलाई रोकेको हो कि ?

लहान ; सिरहाको छुट्टाछुटै स्थानमा भएको घटनामा एक बालकसहित...

जनकपुरधाम । धनुुषाको जनकनन्दनी...

काठमाण्डु ।राष्ट्रिय जनता पार्टी ...

नवलपरासी : पश्चिम नवलपरासीमा शनिबार नारायणी नदीबाट दाउरा निकाल्ने क्रममा...

बर्दिबास । बजारमा आँपको मूल्य घट्दा उपभोक्ताहरु खुशी भए पनि...

काठमाडौँ : सर्वोच्च अदालतले अघिल्लो सरकारले गरेका राजनीतिक नियुक्ति...

काठमाडौँ : नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (नेकपा) का नेता सोमप्रसाद...

काठमाडौँ : बहुपक्षीय प्राविधिक तथा आर्थिक सहयोगका लागि बंगालको...

भक्तपुर : प्रदेश नं. ३ का प्रदेश प्रमुख अनुराधा...

महेन्द्रनगर, धनुषा : प्रदेश नं २ का मुख्यमन्त्री लालबाबु...

सुरुङ्गा, झापा : नेपाली कांग्रेसका पूर्व महामन्त्री कृष्णप्रसाद सिटौलाले सरकार...

लन्डन, असार २९ । पाकिस्तानका पूर्वप्रधानमन्त्री नवाज शरिफ भावुक मुद्रामा...

काठमाडौं, असार २९ । त्रिभुवन विश्वविद्यालय शिक्षण अस्पताल (टिचिङ) महाराजगञ्जका...

सुर्खेत : प्रधानमन्त्री कृषि आधुनिकीकरण आयोजना सुर्खेतले जिल्लाका कृषकलाई...

राजविराज : सप्तरीको महदेवा गाउँपालिका–१ मा आज बिहान आगलागी हुँदा...

मेलम्ची : सिन्धुपाल्चोक जिल्लाको पाँचपोखरी थाङ्पाल गाउँपालिका–४ सल्लेडाँडामा बिहीबार...

चन्द्रपुर । रौतहट जिल्लाको चन्द्रपुर ...

जनकपुरधाम ।महिला हिंसा रोक्न प्रदेश नम्बर २...

वीरगञ्ज । मदिरामा लगाईने अन्तशुल्कको नक्कली स्टीकरको कारोबारमा संलग्नहरुलाई ...

फलेवास, पर्वत : राष्ट्रियसभाका अध्यक्ष गणेशप्रसाद तिमिल्सिनाले संविधानमा उल्लेख...

काबुल : आफगानिस्तानका दुई प्रान्तमा भएका हिंसात्मक घटनामा परी...

संयुक्त राष्ट्रसंघ : संयुक्त राष्ट्रसंघका महासचिव एन्टोनियो गुथ्रेसले गएका केही...

चितवन : नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीका अध्यक्ष पुष्पकमल दाहालले गोरखाको...

डोल्पा : ठूलीभेरी नगरपालिकाको बजेट रु २८ करोड ९१ लख...

काठमाडौँ : प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले सबै नेपालीको एकीकृत...

काठमाडौँ : नेपालस्थित जापानी राजदूत मासामिची साइगोले उपप्रधानमन्त्री एवं...

नुवाकोट : यहाँको विदुर नगरपालिका–५ स्थित खाल्टोमा जमेको पानीमा...

काठमाडौँ : बारा जिल्लास्थित फेटा गाउँपालिकाको कार्यालयका लेखापाल सौरभकुमार...

काठमाडाैं - संसदीय सुनुवाई विशेष समितिको बिहीबार बसेको बैठकले कार्यविधि...

ललितपुर : नेपालको प्रमुख बाली धानमा विभिन्न किसिमका रोगका संक्रमणले...

राजविराज : सप्तरीको छुट्टाछुट्टै घटनामा परी दुई जनाको मृत्यु...

भक्तपुर : अविरल वर्षाका कारण हनुमन्ते खोलामा आएको बाढीले...

बग्दाद : टर्कीको अर्धसैनिक समूहको आक्रमणमा परी सिरियाको एक...

लण्डन : बेलायतले अफगानिस्तानमा थप ४४० जना सैनिक पठाउने...

इस्लामावाद : यही जुलाई २५ मा हुनलागेको आमनिर्वाचनको लागि...

काठमाडौँ : संघीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालयले सवै...

बुटवल : प्रदेश नं ५ का प्रमुख उमाकान्त झाबाट...