Fri, 21 Sep 2018
ताजा समाचार
मोटरसाइकल ठोक्किदा एकको मृत्यु, एक घाइते || मैथिली फिल्म "दहेजक पिरा"को पोस्टर सार्वजानिक || मातृका र रघुबीरको सम्पती छानविन गर : नेता झा || वीरगञ्ज महानगरपालिकाका २ कर्मचारी सहित ३ तीन पक्राउ || मोहर्रम पर्व मनाइँदै || सहमतिपछि यातायात सञ्चालन || संविधान कार्यान्वयन गर्न निकै चुनौती : नेता महतो || घुस लिएको अभियोगमा दुई जना पक्राउ || महोत्तरी जमुनियाँमा प्रहरी पोष्ट स्थापना || लामो दुरीमा गाडी नचल्दा यात्रुहरु अलपत्र , सामान ढुवानी पनि || मल बन्दरगाहमै थन्कियो || खेलकूदले देशलाई चिनाएको छ: मन्त्री विश्वकर्मा || पेट्रोलियम पदार्थको मूल्यवृद्धि फिर्ता लिन माग || डिजिटल प्रणालीको शुभारम्भ || विष्टको निधनप्रति काँग्रेसद्वारा दुःख व्यक्त || महान्यायाधिवक्तविरुद्ध खनिए ट्रम्प || माछापालन योजना || मदिरा नष्ट || एक बन्दीको मृत्यु || मुसहर बस्तीमा संविधान दिवस, संविधान सबैको साझा छहारी होस् || मौका परीक्षाको नतिजा सार्वजनिक || सीके राउतका १०० बढी कार्यकर्ता पक्राउ || डा.सीके राउतका समर्थकहरुले निकाले हजारौको संख्यामा रयाली || निर्वाचन कार्यक्रम सार्वजनिक || पेट्रोलियम पदार्थको मूल्यवृद्धि फिर्ता लिन माग || समृद्धिको राष्ट्रिय दायित्वमा सहयोगी हुन प्रधानमन्त्रीको आह्वान || विधार्थी फोरमको जिल्ला अधिवेशन संपन्न || लागुऔषधसहित एक पक्राउ || एसिड आक्रमणको आरोपमा एक युबक पक्राउ || मलेशियामा विषाक्त मदिरा सेवनबाट ६ को मृत्यु || मोटरसाइकल दुर्घटनामा एकको मृत्यु || फोरमले संविधान दिवस नमनाउने || आज संविधान दिवस मनाइँदै, काठमाडौंको टुंडिखेलमा विशेष समारोह || सम्बन्ध विच्छेदका लागि अदालतमा धाउने पुरुषहरुको संख्या बढ्यो || उपराष्ट्रपति पुन बुधबार चीन जाँदै || मुन–किमबीच दुई घन्टा लामो वार्ता || एएफसी यू १६ फुटबल आजदेखि काठमाडौंमा, नेपालले फिलिपिन्सको सामना गर्ने || १५ बर्ष देखि फरार प्रतिबादी पक्राउ || काठ बेचेको भन्दै स्थानीयले रेन्जपोष्ट कार्यालय घेराउ || प्रहरी चौकी बिश्रामपुर घेराउ ||
मधेसमा ऊर्जा व्यवस्थापन

चैत्र २१, २०७४

  •               सञ्जय मित्र

 मधेसका बिजुली चोरी एउटा ठूलो रोग हो । घरमा बिजुलीको मिटर राखेर पनि तारमा हुकिङ गरी बिजुली चोरी गर्नेहरु छन् भने जानी जानी बिजुलीको मिटर नलिने तर चोरीको बिजुली दिन र रात गरी बालिरहने केही शिक्षित वा दबंगहरु पनि नभएका होइनन् । बिजुली चोरीको नियन्त्रण गर्ने वैज्ञानिक आधार भनेको प्रिपेड बिजुली मिटरको व्यवस्था हो ।

विषय  वा  प्रसंगले  अर्को  अर्थ  नलागेमा  यहाँ  मधेस  भन्नाले  वर्तमानको  नेपालको  नक्साको  प्रदेश  २ लाई बुझाउँछ ।नेपालको  प्रादेशिक  हिसाबले  सबैभन्दा  बढी  घाम  लाग्ने  प्रदेश  मधेस  नै  हो  ।  यहाँको  सम्पूर्ण  भूभागमा  बाह्रै  महिना  घाम  लाग्छ  ।  केही  वर्षदेखि  पुस  वा  माघ  महिनामा  शीतलहरी  चलेर  जनजीवन  प्रभावित हुन्छ तर अन्य महिनामा  भने मज्जाले घाम लागिरहन्छ  ।  ऊर्जाको  दृष्टिले  सबैभन्दा  बढी  ऊर्जा  चाहिने  मौसम,  समय  वा  महिनामा  सबैभन्दा  बढी  घाम  लागेको  देखिन्छ  ।  यहाँ  घामले  जनजीवन  प्रभावित   हुने   कम्तीमा   चार   महिना   हुन्छ   ।   वैशाखदेखि साउनसम्मको घाम खपिनसक्नु हुन्छ । यसकारण  सकेसम्म  घामको  उपयोग  गरिनु  ज्यादै  फलदायी हुन्छ । अर्थात् ऊर्जाको उत्पादन घामबाट पनि  गर्न  सकिन्छ  ।  शौर्य  ऊर्जा  निकाल्नतिर  बढी  ध्यान जान सक्यो भने घामले सताउने मात्र नभएर सबै  किसिमको  शीतलता  प्रदान  गर्न  सम्भव  छ  ।  यहाँसम्म कि सम्भव भएसम्म शौर्य ऊर्जाबाटै हरेक खेतलाई  सिंचाइको  व्यवस्था  गर्दा  राम्रो  ।  शौर्य  ऊर्जाको उपयोग यदि कृषिमा गरिन्छ भने सबैभन्दा बढी फाइदा यो प्रदेशलाई नै हुन्छ । मधेस प्रदेशमा सबैभन्दा सजिलो ऊर्जाको स्रोत नै शौर्य ऊर्जा हो । दिउँसो  बढी  घाम  लाग्ने  वेलामा  घरमा  बसेकालाई  मात्र नभएर खेतको बालीलाई पनि बढी शीतलता चाहिने हुन्छ, यही शौर्य ऊर्जाले शीतलता दिने हुन्छ । शौर्य ऊर्जाको उपयोग अत्यधिक हुन थालेपछि खेत पनि  हराभरा  हुने  र  गर्मीको  प्रकोप  पनि  कम  हुने  हुन्छ । जल विद्युतको सम्भावना ज्यादै कम भएको मधेस प्रदेशलाई ऊर्जाको क्षेत्रमा आत्म निर्भरताको लागि सबैभन्दा सजिलो माध्यम घामको उपयोग गर्नु नै हो । घरायसी कामदेखि खेतको कामसम्म घामको बिजुली  उपयोग  हुने  अवस्था  आएमा  यस  प्रदेशले  विकासको क्षेत्रमा नयाँ फड्को मार्ने कुरामा अलिकति पनि शंका छैन । प्रकृतिले मधेसलाई दिएको घाम नै वरदान साबित हुन सक्छ ।शौर्य  ऊर्जा  केही  झन्झटिलो  र  लामो  प्रक्रिया  लाग्ने  तथा  तुलनात्मक  रुपमा  महँगो  किसिमको  उत्पादन  हो  ।  तर  आजभोलि  ऊर्जाको  उपयोग  बढ्दै गएको र हरेक वर्ष हरेक क्षेत्रमा ऊर्जाको माग बढ्दै  गइरहेको  सन्दर्भमा  ऊर्जाको  व्यवस्थान  गरिनु  आवश्यक  छ  ।  शौर्य  ऊर्जाको  विकल्प  छैन  तर  मधेसको  प्रायः  सबै  जिल्लामा  चिनी  उद्योगहरु  संचालनमा  रहेका  छन्  ।  चिनी  उद्योगहरुले  आफ्नै  ऊर्जा  उत्पादन  गरेर  उद्योगलाई  चलाएको  देखिन्छ  ।  हुन त चिनी उद्योगको ऊर्जाले मधेसलाई पुग्छ भन्न खोजिएको  होइन  तर  ऊर्जाको  एउटा  भरपर्दो  स्रोत  मधेसका चिनी उद्योगहरु हुन सक्छन् । भारतमा चिनी उद्योगले बिजुली उत्पादन पनि गर्ने गरेको देखिएको छ  ।  अन्य  देशमा  पनि  यस  प्रकारको  व्यवस्था  रहेको सुनिन्छ । चिनी उद्योग संचालन रहेको समयमा उत्पादन गर्ने बिजुलीको क्षमता विस्तार गरेर र चिनी उद्योगले  उत्पादन  गरेको  बिजुली  राज्य  सरकारले  खरिद गरेर प्रदेशका नागरिकलाई बाँड्ने हो भने यसले धेरै हदसम्म ऊर्जाको मागलाई थेग्न सक्छ । सामान्यता चिनी उद्योग संचालन हुने महिना भनेको मंसिरदेखि चैतसम्म  हो  ।  यस  अवधिमा  नदीको  बिजुलीको  उत्पादन घट्ने हुन्छ तर चिनी एद्योगको उत्पादन बढ्ने हुनाले माग र आपूर्तिबीच पानीको बिजुलीले देखाउने असन्तुलनलाई चिनी उद्योगको बिजुलीले सन्तुलनमा ल्याउने  निश्चित  छ  ।  मधेसका  विभिन्न  जिल्लामा  रहेका  चिनी  उद्योगको  बिजुली  उत्पादन  गर्ने  क्षमता  निकै रहेको देखिन्छ । उद्योगीहरु आर्फैले विद्युतीकरण गर्न  सम्भव  वा  उपयुक्त  देखिँदैन  ।  यसकारण  चिनी  उद्योगबाट  उत्पादन  हुने  बिजुलीलाई  प्रदेशले  किनेर  प्रसारण  लाइनमा  जोड्न  सक्छ  ।  यसले  बिजुली  उत्पादकलाई  सजिलो  बनाउँछ  भने  प्रदेशले  पनि  बिजुली उत्पादक चिनी उद्योगहरुलाई प्रोत्साहन दिन सजिलो हुन्छ । दोहोरो फाइदा हुने वा दोहोरो सजिलो हुने काम हुने देखिन्छ चिनी उद्योगको बिजुली प्रदेशले किन्न  सकेमा  ।  हैनभने  अहिलेको  अवस्थामा  चिनी  उद्योगहरुको  ऊर्जा  खेर  गइरहेको  देखिन्छ  ।  एकातिर  प्रदेशमा  बिजुलीको  कमी  रहेको  छ  भने  अर्कोतिर  बिजुली  खेर  जाने  अवस्था  पनि  रहनु  सुखद  पक्ष  होइन ।मधेसका  बिजुली  चोरी  एउटा  ठूलो  रोग  हो  ।  घरमा बिजुलीको मिटर राखेर पनि तारमा हुकिङ गरी बिजुली चोरी गर्नेहरु छन् भने जानी जानी बिजुलीको मिटर  नलिने  तर  चोरीको  बिजुली  दिन  र  रात  गरी  बालिरहने  केही  शिक्षित  वा  दबंगहरु  पनि  नभएका  होइनन्  ।  बिजुली  चोरीको  नियन्त्रण  गर्ने  वैज्ञानिक  आधार  भनेको  प्रिपेड  बिजुली  मिटरको  व्यवस्था  हो  ।  सिधै  तारबाट  बिजुली  चोर्दा  बल्दै  नबल्ने  वा  कुनै काम नलाग्ने व्यवस्था गर्दा झन् राम्रो । कतिपय मुलुकमा यस प्रकारको व्यवस्था भएको सुनिन्छ कि कसैले कति रुपैयाको बिजुली रिचार्ज गर्छ, उसको त्यत्तिको बिजुली रिचार्ज सकिएपछि आफैँ बिजुली बन्द हुन्छ । अर्थात् पहिले भुक्तानी गरेबमोजिमको बिजुली  मात्र  मिटर  भएर  घरमा  आउँछ  ।  जसरी  प्रिपेड मोबाइलमा जतिको रिचार्ज भरिन्छ, त्यत्तिको मात्र कुरा गर्न वा नेट चलाउन पाइन्छ, यस्तै सिस्टम बिजुलीको  मिटरको  पनि  हुन्छ  ।  अब  मलाई  यति  कुरा  गर्नु  छ  र  मेरो  मोबाइलमा  यति  मात्र  रिचार्ज  छ  भन्ने  कुराप्रति  हरेक  ग्राहक  सचेत  भएजस्तै  बिजुलीको   प्रश्नमा   पनि   यदि   प्रिपेड   मिटरको   व्यवस्था हुन सक्छ भने चोरी आफैँ नियन्त्रण हुन्छ । हैनभने बिजुलीको चोरी निकै सहज भइसकेको छ । वर्षौँदेखि बिजुलीको चोरी गर्नेहरु पनि छन् । कतिपय जिल्लामा  ६७  प्रतिशत  बिजुली  चोरी  हुने  गरिएको  पनि  सुनिन्छ  ।  माथिबाट  टाइट  भएपछि  बिजुली  विभागका  मानिसले  चोरी  नियन्त्रण  गर्न  कसिन्छन्  हैनभने  बिजुली  दिउँसोभरि  पोलमा  बलिरहोेस्  कि  बिजुली   चोरेर   पम्पिंगसेट   चलाओस्,   कसैलाई   मतलब  हुँदैन  ।  बिजुली  चोरको  विरुद्ध  केही  बोल्ने  हिम्मतसम्म  हुँदैन  किनभने  अनेक  किसिमले  यस्ता  मानिसहरु  बलिया  हुन्छन्  ।  बलियाको  विरोध  गर्ने  हिम्मत कसको ?मधेसमा बिजुली उत्पादनको आधार धेरै कमजोर छ  तर  बिजुलीको  खपत  र  व्यवस्थान  केही  जटिल  छन्  ।  गाउँमा  घरहरु  गुजुमुज्ज  परेका  हुन्छन्  जसले  गर्दा  दिउँसो  बिजुली  चोरेको  चेक  गर्ने  गाडी  जान  सजिलो  हुँदैन  भने  राती  कसले  चोरी  गरेको  छ  भन्ने  कुरा  ठम्याउन  निकै  अप्ठ्यारो  हुन्छ  ।  दोस्रो  समस्या के हो भने बिजुली चोरेको हो भन्ने सूचना कसैले  पनि  दिन  चाहँदैनन्  ।  बिजुली  चोरी  गरे  पनि  र सबैले देखे पनि कोही पनि सम्बन्धित निकायलाई जानकारी दिँदैनन् । अर्को कुरो के पनि देखिएको छ भने  बिजुलीको  पोलमा  दिनभर  बिजुली  बलिरहँदा  पनि  कसैले  निभाउँदैनन्  ।  जसले  गर्दा  बिजुली  खेर  गइरहेको हुन्छ स्वाभाविक रुपमा । एकातिर बिजुली खेर जानु र अर्कोतिर बिजुलीको चोरी हुनु दुवै चाहिँ नकारात्मक  कुरा  हुन्  तर  दुवैको  नियन्त्रण  सामान्य  तरिकाले  सम्भव  छैन  ।  बिजुलीको  चोरी  गर्नुलाई  त  कतिपयले  आफ्नो  शानको  कुरा  भन्ठान्छन्  ।  जहाँ  चोरी  गर्नु  पनि  प्रतिष्ठा  हो  भने  नियन्त्रण  साँच्चिकै  चुनौती  हुन्छ  नै  ।  वर्तमान  परिवेशमा  ऊर्जासम्बन्धी  नीति मधेसले निर्धारण गर्दा बिजुली चोरीलाई ठूलो अपराधको श्रेणीमा राख्नुपर्ने देखिन्छ । हो बरु विपन्न समुदायलाई अझ सस्तोमा बिजुली उपलब्ध गराउने योजना ल्याउन सकिन्छ, बिजुलीको मिटर लिनलाई धेरै  दिनको  सट्टा  एकै  दिनमा  निवेदन  लिएर  घरमा  फिटसम्म  गरिने  व्यवस्था  गरिनुपर्छ  ताकि  मिटरको  झन्झटिलो प्रक्रियाको कारण बिजुली चोरी नियन्त्रण हुन सकोस् साथै बिजुलीको चोरी नियन्त्रणका लागि अन्य  उपाय  पनि  अबलम्बन  गर्नु  आवश्यक  छ  ।  बिजुलीमाथि सबैको अधिकार सुनिश्चित हुने उपाय भनेको पनि चोरी नियन्त्रण गरी गरिबलाई अझ सस्तो दरमा बिजुली उपलब्ध गराउन सक्नु हो ।ऊर्जा    अभावको    समस्यालाई    दीर्घकालीन    समाधान  गर्नु  अहिलेको  आवश्यकता  हो  ।  राज्यले  देशको  कुनै  पनि  कुनामा  लोडसेडिङ  छैन  भन्छ  तर  मधेसको  अधिकांश  जिल्लामा  हरेक  साँझ  बिजुली  जान्छ । कहिले आधा घन्टा त दुई घन्टासम्म बिजुली आउँदैन । बिहान, दिउँसो र बेलुकी जुन कुनै बेला पनि बिजुली आउने र जाने गरिरहन्छ । यसको विषयमा पनि सर्वसाधारणले  सजगता  खोजेका  छन्  ।  बिजुलीको  स्थानीय कार्यालयलाई लोडसेडिङको विषयमा सोध्दा जानकारी नै छैन भन्छ, जिल्लालाई सोध्दा माथिबाटै लाइन  छैन  भन्छन्  र  माथि  सोध्दा  स्थानीयको  काम  होला  भन्छन्  ।  माथिदेखि  तलसम्म  जहाँबाट  भए  पनि  आखिर  उपभोक्ताले  अँध्यारोमा  बस्नुपर्ने  वा  बिजुलीको  माध्यमले  हुने  कामलाई  रोकेर  बस्नुपर्ने  हुन्छ । दुवै अवस्थाले प्रदेशको विकासको गतिलाई रोकेको हो कि ?

सिरहा । जिरोमाइल देखि बरियारपट्टि जाने सडकखण्ड...

जनकपुरधाम । धिरेन्द्र मल्टिमेडिया प्रालिको प्रस्तुति रहेको चलचित्र...

जनकपुरधाम । नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी(नेकपा)का वरिष्ठ नेता रामचन्द्र झाले सरकारमा...

वीरगञ्ज । सेवाग्राहीसित घुस लिएको आरोपमा अख्तियारको टोलीले वीरगन्ज महानगरपालिकाका...

नेपालगञ्ज : इस्लाम धर्मावलम्बीको मोहर्रम पर्व बाँकेमा पनि धुमधामका...

बुटवल : मुलुकी संहितामा सवारी चालकका लागि ल्याइएको प्रावधानको...

कञ्चनपुर । राष्ट्रिय जनता पार्टी नेपालका अध्यक्ष मण्डलका नेता राजेन्द्र...

पर्सा : विद्यालयको अनुमतिपत्र दिन रु एक लाख घुस...

बर्दिवास । महोत्तरी जिल्लाको भङ्गहा नगरपालिका–६ जमुनियाँ चोकमा आज...

जनकपुरधाम । चालकहरुको बन्दले जनकपुरधाम लगायत तराईका ...

वीरगञ्ज : नेपाल आयात गर्न लागिएको मल सिर्सियास्थित सुख्खा...

कास्की : सङ्घीय सरकारका युवा तथा खेलकूदमन्त्री जगतबहादुर विश्वकर्माले...

काठमाडौँ : प्रतिनिधिसभा बैठकमा सांसदले संविधान कार्यान्वयन गर्न मौलिक अधिकारसम्बन्धी...

विराटनगर : प्रदेश नं १ का मुख्यमन्त्री शेरधन राईले...

काठमाडौँ : नेपाली काङ्ग्रेसले अछामका पार्टी क्रियाशील सदस्य टेकबहादुर...

वासिंटन । अमेरिकी राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पले महान्यायाधिवक्ता जेफ सेसन्सप्रति तिखो...

सिरहा । माछा उत्पादन बढाई नगरक्षेत्रलाई समृद्ध बनाउने योजना सिरहाको...

लहान : सिरहा प्रहरीले जिल्लाको विभिन्न स्थानबाट डेढ हजारभन्दा...

गौशाला : महोत्तरी जिल्लाको जलेश्वर कारागारका एक बन्दीको गए राति...

बर्दिवास : महोत्तरी बर्दिवास–१४ स्थित एकीकृत नमूना मुसहर बस्तीका...

भक्तपुर : राष्ट्रिय परीक्षा बोर्डले कक्षा १२ को ग्रेड वृद्धि...

जनकपुरधाम । धनुषाबाट प्रहरीले सीके राउतका समर्थक १०० भन्दा बढीलाई...

जनकपुरधाम । संविधान जारी भएको दिनको विरोधमा ‘स्वतन्त्र मधेस गठबन्धन’ले...

काठमाडौँ : प्रतिनिधिसभाअन्तर्गतका १० वटा विषयगत समितिका सभापति चयनका...

काठमाडौँ : नेपाल यातायात व्यवसायी राष्ट्रिय महासङ्घले पेट्रोलियम पदार्थको...

काठमाडौँ । प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले समृद्धि राष्ट्रिय सङ्कल्प...

रौतहट । समाजवादी विधार्थी फोरम नेपाल जिल्ला कार्य समिति रौतहटको...

वीरञ्ज : भारतबाट लुकाइछिपाइ नेपालतर्फ ल्याइरहेको अवस्थामा सशस्त्र प्रहरी...

चन्द्रपुर । दुई किसोरी लाई एसिड आक्रमणको आरोपमा प्रहरीले एक...

काठमाडौं : मलेसियामा विषाक्त मदिरा सेवनबाट मृत्यु हुने नेपालीको...

बागलुङ : बागलुङ नगरपालिका–२ रुद्रेपिपल भन्ने स्थानमा गएराति ग...

राजविराज । संघीय समाजवादी फोरम नेपालका अध्यक्ष समेत रहेका उप–प्रधान...

काठमाडौं । नेपालको संविधान जारी भएको तेस्रो वर्ष पूरा भई...

सिन्धुली । नयाँ मुलुकी संहिता जारी भएपछि सिन्धुलीमा सम्बन्ध विच्छेदको...

काठमाडौं । उपराष्ट्रपति नन्दबहादुर पुन औपचारिक भ्रमणका लागि बुधबार चीन...

सोल । दक्षिण कोरियाली राष्ट्रपति मुन जाय इन र उत्तर...

काठमाडौं । एएफसी युथ सिक्सटिन महिला फुटबल च्याम्पियनसिपका छनोट खेल...

जीतपुर : ईलाका प्रहरी कार्यालय निजगढले १५ बर्षदेखि चोरि मुदामा...

चन्द्रपुर । जिल्लाको बृन्दावन नगरपालिका १ मा रहेको वृन्दावन...

चन्द्रपुर । रौतहटको बृन्दावन नगरपालिकाका एक युवालाई हतियार थमाएर फसाउन...