Fri, 21 Sep 2018
ताजा समाचार
मातृका र रघुबीरको सम्पती छानविन गर : नेता झा || वीरगञ्ज महानगरपालिकाका २ कर्मचारी सहित ३ तीन पक्राउ || मोहर्रम पर्व मनाइँदै || सहमतिपछि यातायात सञ्चालन || संविधान कार्यान्वयन गर्न निकै चुनौती : नेता महतो || घुस लिएको अभियोगमा दुई जना पक्राउ || महोत्तरी जमुनियाँमा प्रहरी पोष्ट स्थापना || लामो दुरीमा गाडी नचल्दा यात्रुहरु अलपत्र , सामान ढुवानी पनि || मल बन्दरगाहमै थन्कियो || खेलकूदले देशलाई चिनाएको छ: मन्त्री विश्वकर्मा || पेट्रोलियम पदार्थको मूल्यवृद्धि फिर्ता लिन माग || डिजिटल प्रणालीको शुभारम्भ || विष्टको निधनप्रति काँग्रेसद्वारा दुःख व्यक्त || महान्यायाधिवक्तविरुद्ध खनिए ट्रम्प || माछापालन योजना || मदिरा नष्ट || एक बन्दीको मृत्यु || मुसहर बस्तीमा संविधान दिवस, संविधान सबैको साझा छहारी होस् || मौका परीक्षाको नतिजा सार्वजनिक || सीके राउतका १०० बढी कार्यकर्ता पक्राउ || डा.सीके राउतका समर्थकहरुले निकाले हजारौको संख्यामा रयाली || निर्वाचन कार्यक्रम सार्वजनिक || पेट्रोलियम पदार्थको मूल्यवृद्धि फिर्ता लिन माग || समृद्धिको राष्ट्रिय दायित्वमा सहयोगी हुन प्रधानमन्त्रीको आह्वान || विधार्थी फोरमको जिल्ला अधिवेशन संपन्न || लागुऔषधसहित एक पक्राउ || एसिड आक्रमणको आरोपमा एक युबक पक्राउ || मलेशियामा विषाक्त मदिरा सेवनबाट ६ को मृत्यु || मोटरसाइकल दुर्घटनामा एकको मृत्यु || फोरमले संविधान दिवस नमनाउने || आज संविधान दिवस मनाइँदै, काठमाडौंको टुंडिखेलमा विशेष समारोह || सम्बन्ध विच्छेदका लागि अदालतमा धाउने पुरुषहरुको संख्या बढ्यो || उपराष्ट्रपति पुन बुधबार चीन जाँदै || मुन–किमबीच दुई घन्टा लामो वार्ता || एएफसी यू १६ फुटबल आजदेखि काठमाडौंमा, नेपालले फिलिपिन्सको सामना गर्ने || १५ बर्ष देखि फरार प्रतिबादी पक्राउ || काठ बेचेको भन्दै स्थानीयले रेन्जपोष्ट कार्यालय घेराउ || प्रहरी चौकी बिश्रामपुर घेराउ || ईलाका प्रशासन कार्यालय चन्द्रनिगाहपुरलाई ज्ञापन पत्र || कञ्चनपुरमा भारतीय हात्तीको आतंक, अन्नबाली नष्ट ||
मिथिला–मधेसमा बुद्धधर्म किन फलिफाफ भएन

बैशाख १९, २०७५

  •            उपेन्द्रभगत नागवंशी

 क्रमश : तात्कालिन शासनशैली पनि बाधकबुद्धमहानिर्वाणको       प्रथम       शताब्दिपछि       बज्जीपुत्तका   भिक्षु   एवं   तात्कालिक   बैशालीका   नागरिकहरु   बौद्धधर्म   विपरित   क्रियाकलाप   गर्न   थाले   ।   भिक्षुनी   संघ   व्यभिचारीहरुको   अड्डा   बनिसके । संघमा नारीको प्रवेशको सहमति दिदा बुद्ध स्वयं पछि पश्चातापगरें । बौद्धधर्म प्रसारका सार्वाधिक प्रभाव कालमा बौद्धभिक्षु नागरिकसंग मीलेर विपरित आचरण  गर्न  थाले  त्यसले  बौद्धधर्मलाई  बदनाम  गराउने षडयन्त्र सफल भयो । मिथिला बज्जी संघको सदस्य भएपछि बौद्धधर्मको प्रभावमा  मिथिला  पर्न  सक्छ  ।  यस  भयले  आजात  शत्रुका  पुत्र  उदयन  शैव,  शाक्त  तथा  बैष्णवधर्ममा  विभक्त  तात्कालिक  मैथिली  समाजलाई  सम्माहित  गराउन स्मार्त सम्प्रदायको निर्माण र विकास गरें । स्मार्त सम्प्रदाय भन्नाले ।।।एक्कैसंग शिव, शक्ति र बिष्णुको उपासना गर्ने र पुजने  परम्परा हो ।’ यसै स्मार्त पन्थको प्रतिक आजपनि परम्परावादी मैथिल निधारमा शैवधर्मको  प्रतिक  विभूत÷भष्म  लगाउंछन्  ।  शाक्त  धर्मका आस्थाको प्रतिक रक्तचन्न वा कलेजो रङ्गक रोड़ी–पीपा–सिन्दुरको  तिलक  गर्छन्  ।  बैष्णवधर्मको  आस्थाका प्रतिक रामरस,पीयौड़ी (माटोले बनाइएको एकप्रकारको चन्दन) लगाउं छन् । मौर्य   सम्राट   बिम्बसार   बिस्तारवादी   थिए   ।      बिम्बसारका  पुत्र  अजात  शत्रु  पनि  विस्तारवादी  एवं  महत्वाकांक्षी    थिए    ।    बज्जिसंघलाई    धरासायी    कसरी  गर्न  सकिन्छ  भन्ने  षडयन्त्र  अजात  शत्रुले  रचि  सकेका  थिए  ।  मगधसम्राट  अजात  शत्रु  अधिन  मिथिला आएपछि । राज्यशासन विस्तारमा ब्राह्मणीय आडम्बरी संस्कृतिलाई पुनःजागृति हुने अवसर भेटायो । बैशाली  नागरिक  लिच्छविहरुको  पूmट  डालेर  आप््mनो  कुशलाता  देखाउन  थाले  ।  अनुकूल  वातारण  तयार  भएपछि  अजात  शत्रु  बैशालीमाथि  आक्रमण  थाले  ।  सोरह  वर्षसम्म  संघर्ष  चलेको  चल्दै  रह्यो  ।  ईशापूर्व  ५६२–५४५सम्म  चलेको  संघर्षमा  अन्ततः  बज्जिसंघ  पराजित भयो । बज्जिसंघको पतनपछि अनेक तरहले राजनीतिक उथल–पुथल भएको ईतिहास छ । मिथिला बैशाली  गणराज्यबाट  कटेर  मगध  साम्राज्यका  अङ्ग  बन्न  गएको  थियो  ।  राजनीतिका  त्यहीं  कहालीलाग्दो  समयको  कालखण्डमा  गौतमबुद्ध  पृथवीमा  पाइला  टेकेका थिए । बुद्धको समयमा बैशाली (वर्तमान भारत बिहार राज्यका राजधानी पटना नजिक कायम बैशाली जिल्ला)  एउटा  घना  बस्ती  थियो  ।  त्यस  अन्तर्गत  तीनवटा मण्डला थिए ।  पहिलो मण्डला अन्तर्गत ७ हजार,  दोस्रो  अन्तर्गत  १४  हजार  तथा  तेस्रो  मण्डला  अन्तर्गत  २१  हजार  घर–वास  थिए  ।  बुद्धकालका  प्रचलित गणराज्य वर्तमान भारतको गोरखपुर, दरभंगा, मधुबनी र गङ्गानदीको मध्यवर्तीयक्षेत्र(हालको मिथिला–क्षेत्र)एवं नेपालको हिमालीक्षेत्रसम्म फैलिएको बिभिन्न गणराज्य  कायम  थियो  ।  विभिन्न  गणराज्यहरुमा  मगध, कोलिय, शाक्य, लिच्छवि, विदेह आदि प्रसिद्ध गणराज्य  थिए  ।  त्यती  बेला  मिथिला  भन्ने  थिएन  ।  विदेह थियो विदेहलाई नै कलान्तरमा आएर मिथिला भन्न थालिएको हो । गौतम बुद्धलाई महामानव बनाउने अथवा  देउता  बनाउने  जो  साँस्कृतिक  विरासत  छ  हामिलाई प्राप्तछ त्यो हाम्रो मुलुकको गौरवपूर्ण सम्पत्ति हो । यस अतुलनीय सम्पत्तिमाथि मिथिला–मधेसलेपनि गर्व गर्नुपर्छ ।वैदिककालको    प्रचलित    धर्म    र    धार्मिक    विश्वासमाथि  बुद्धले  ठूलो  घात  गरेकोछ  ।  यो  कुरो  ब्राह्मणहरुले  प्रचारित  गर्ने  कार्यमा  तल्लिन  भए  ।  उनिहरुको  बुझाई  थियो  बुद्धधर्मको  प्रसारले  आप्mनो  रोजी–रोटीको  साधन  बन्द  भएको  छ  ।  समान्य  जनता  अधिकांश बुद्धका अनुयायी थिए । बज्जि महासंघमा राजनीतिक संकट उत्पन्न हुँदा महामानव गौतम बुद्धसंग परामर्श  गरिन्थियो  त्यो  कुरोपनि  स्वीकार्य  भइरहेका  थिएन । अनि भित्रै भित्र षडयन्त्रको जालो बुन्ने काम भइसकेको  थियो  ।  आपूmलाई  अपमानित  अनुभूति  गरिरहेका  ब्राह्मणहरु    र  अन्य  बीच  तारतम्य  मीलि  रहेका  थिएन  ।  सोही  अवधिबीच  बज्जि  महासंघमा  राजनीतिक  संकट  उत्पन्न  भयो  तथा  अजात  शत्रुले  आक्रमण  थाले  ।  बस  !  ब्राह्मणहरुको  सुन्दर  दिन  फर्कियो । बौद्ध र सनातन धर्मबीचको भिन्नताबौद्धधर्मको   मूलसार   भनेको   बौद्ध   निर्वाण   सिखाउंद छन् । सनातन (हिन्दु) धर्म मोक्ष प्राप्तिको सहज मार्ग बताउं छन् । भनाइको तातपर्य हो बौद्धधर्म अनिश्वरवादी  धर्म  छ  ।  यसले  मानवको  मानवीय  पक्षलाई  माथि  उठाउने  पक्षमा  विश्वास  राख्छन्  ।  ईश्वरको  कमिको  अनुभूति  हुन  दिदैन्  ।  सनातनधर्म  अन्तर्गत   हिन्दुधर्म   यसको   विपरित   दिशा   तर्फ   लग्छन्  !  ईश्वरको  आवश्यकता  हरेकजीवलाई  हुन्छ  यो  बोध  गराउंदै  ईश्वरीय  शक्तिको  प्राप्ती  बिना  सही  रुपमा  मोक्ष  प्राप्ती  हुन  सक्दैन  भनि  बोध  गराउंछन्  र  मानवलाई  जीवनभरि  त्यसैमा  अल्झाएर  रहन  बाध्य  बनाई दिन्छन् जो मानवको अनेक दुःखका कारण बनैत जान्छ । बुद्धधर्ममा यस्तो ।।।ओझराहट’ अल्झाई बझाई गरी राख्ने नीति सिद्धान्त छैन् । बुभ्mनुपर्ने महत्वपूर्ण कुरा यो पनि एक हो ।निर्वाण तथा मोक्ष दुबै दुई विषय हुन् । निर्वाण परिर्वतनका सूचक हो भने मोक्ष अन्त ! परिवर्तन देशकाल समय  परिस्थितिलाई  बुभ्mदै,  आभाष  गर्दै  जीवनपथमा  चल्नकालागि  प्रेरित  गर्छन्  ।  मोक्ष  यथास्थितिमा  रहेर  संसारिक सबैथोक त्यागेर जानलाई मनोवैज्ञानिकरुपमा तयार गर्छन् । बुद्धका नीति सिद्धान्त(धर्म) र अन्यधर्ममा भिन्नता भनेको यही हो । बुद्धलले भनेका हुन–।।। म न प्रथम छु न अन्तिम, मभन्दा  अघिपनि  धेरै  बुद्ध  भए  र  मेरो  पछाडि  पनि  धेरै  बुद्ध  हुने  छन्  ।  ’  बुद्धका  यी  महावाणि  भन्नुको  पछाडिका   कारण   हो   हरेक   स्वयंलाई   पहिला   जान,पहिचान र मान ! यसो गरेपछि बुद्ध कतै खोज्नु पर्दैन । तीमि स्वयं नै बुद्ध छौं, हुन्छौं । सन्देश दिएका हुन ! मानवले आफै आफूलाई जानेपछि । जीवनको बाटोमा हिन्दै जांदा मानिस कतै अल्झिदैन् । हिड्न खोजेका हरेक असहज बाटो सहज भएरजान्छ । मोक्ष पनि  सहजतापूर्वक प्राप्त हुन्छ । मोक्ष प्राप्तिका लागि सीताराम–सीताराम, राधे–कृष्ण राधेकृष्णको नाम जाप गर्नु पर्दैन । हरेशिव–हरेशिव रट्नु पनि पर्दैन ।  बुद्धको मार्गमा हिड्नेहरुलाई ।।। मप्रति आदर भाव मन छ, त्यसकारण मलाई मान त्यो कुरो  नहोस् । मैले हिडेको बाटोमा तिमीपनि हिडेर जाउँ र अनुभव गर ।  अनुभवको कसौटीमा मेरो कथो उपकथर्न  शिद्ध हुन्छ  त्यसपछि  मान्ने मन भए मात्र मान ’ ! बुद्ध आप्mना अनुयायीहरुलाइ सन्देश दिदैं भनेका हुन् । त्यहीं  हिन्दुधर्मको  प्रसिद्ध  ग्रन्थ  गीतामा  ।।।सबै  थोक गर्ने ईश्वर हुन् । मानव मात्र निमित्त छ अरु केही होइन ’ भनेका छन् ! यस्तो विपरितार्थ कुरा किन छ ? त्यसको मूलकारण हो । गीता दास बनाउने साधन हो । बुद्ध वचन कर्म गर्दै जाउ अनुभव हुन्छ र अनुभव भए मुक्तिको सही मार्ग देखिन्छ, उत्तम बाटो भेटाउंछ । ।।।।।।अप्पो दीपो भवः’’ अर्थात् ।।।आप्mनो प्रकाश आफै बन्नु’ । मानव त्यतीको सामथ्र्यवान प्राणि हुन जो आपूm मात्रे  प्रकाशित  हुंदैन  आप्mनो  प्रकाश–ज्ञानले  संसारलाई  आलोकित  गर्न  सक्छ  ।  यस्ता  मानवतावादी  सिद्धान्त  प्रवाहक  बुद्धका  नीति  सिद्धान्तसंग  मिथिला–मधेसका  मानिस किन ।।।अछोप’(बञ्चित) रहन गएको हो । अथवा राखि दिएको हो । त्यसलाई खोत्लन जरुरी छ ।  मिथिला–मधेसको   इतिहासमा   जे   जति   नै   लेखिएका छन् त्यसमा बुद्धलाई मानक बनाउनु पर्थियो । तर  त्यसको  चर्चा  खासै  गरेको  पाइदैन  यस्तो  बइमानी  गरिएको हो । अब त्योपनि सुधार्न तिर जानुपर्छ । हुन त’  मैथिली  साहित्यको  चर्चा  गर्दै  डा.बाससुदेवलाल  दास ।।।मिथिलाको समाज र संस्कृति’ नामक पुस्तकमा ।।। विद्यापतिकालको साहित्य अन्तर्गत प्राकृत–व्यवस्था आहोर प्राकृत–पैंगलम् उल्लेखनीय रहेको भनि समान्य चर्चा गर्नु भएको हो । जो बुद्धसंग सम्बद्ध छन् । बौद्धधर्मलाई बिस्थापित गर्ने षडयन्त्रका कारक तत्व प्रतापि मौर्य सम्राट चन्द्रगुप्त आप्mनो मन्त्री कौटिल्य(चाणक्य)संग  दुःखित  भएर  जैनधर्ममा  दिक्षित  भएका  थिए  ।  चन्द्रगुप्तका  नाति  अशोक  सम्राट    ।।।अश्वमेध  यज्ञ’  आयोजन  नगरीकन  आप्mनो  साम्राराज्य  बिस्तार  सम्पूर्ण  भारतमा  गरेका  थिए  ।  जो  कुरा  ब्राह्मणहूलाई  अपच्चय  भयो  ।  र  सम्राट  अशोकलाई  उनिहरुले  चण्डालको उपाधि दिएर प्रचारित समेत गर्न थाले । सो समयमा कुनै कार्य विस्तार गर्दा सामथ्र्यवानहरुलाई यज्ञ गर्नुपर्ने  अनिवार्यता  ब्राह्मणहरुले  गरेका  थिए  ।  सम्राट  अशोकले त्यो अनिवार्यतालाई चुनौती दिदै भंग गरेकाले अशोकलाई बदनाम गर्न ब्राह्मणी पडयन्त्र भएको थियो । सम्राट अशोक बुद्धका नीति र सिद्धान्तसंग परिचित हुन थालेका थिए । त्यसैले आडम्बरी ब्राह्मणी धर्म–पंथलाई आवश्यक  ठानेन  ।  कालिंग  युद्धमा  विजयी  प्राप्ती  पछि  सम्राट  अशोक  बौद्धधर्म  ग्रहण  गरें  ।  अशोकका  पुत्र  महेन्द्र  तथा  पुत्री  संघमित्रासंग  भिक्षु  बनेर  श्रीलंकामा  बौद्धधर्मको प्रचार गरें । यस प्रकारले सम्राट अशोक मात्र राज्य  विस्तार  नगरेर  बौद्धधर्मका    धर्मसेतु  तराई–मधेस  मिथिलादेखि हिमालयसम्म विस्तार गरेका थिए । चन्द्रगुप्त    पछि    विन्दुसार    राजा    भएका    थिए  ।  विन्दुसारका  पुत्र  अशोक  विश्व  इतिहासमा  अत्यन्त  प्रतापि  सम्राटको  रुपमा  आप्mनो  पहिचान  स्थापित  गर्न  सफल  भए  ।  अशोक  तेजस्वी  सम्राटका  रुपमा आप्mनो पहिचान स्थापित गरेंका थिए । कालिंग युद्धमा विजयी प्राप्त गरेपछि  सम्राट अशोक पुरै उत्तरी भारतलाई मगध साम्राज्य अन्तर्गत सामेल गराए । सो अन्र्तगत  नेपालका  तराई–मधेशपनि  सम्माहित  भएका  थिए । त्यसकालमा   वर्ण   व्यवस्थालेपनि   थेरै   प्रश्रय   पायो  र  काम  पनि  गर्यो  ।  मूलवासी  र  आयातित  आर्यहरुबीचको पनि निकैद्वन्द थियो । बर्ण व्यवस्थामा ब्राह्मण राजा हुंदैन थिए । तर त्यस व्यवस्थालाई भंग गर्ने  काम  युक्तिपूर्वक  भयो  ।  पुष्यमित्र  शुंग  ब्राह्मण  आपनी बहिनलाई प्रयोग गरेर मौर्य सम्राज्यमा घुसपैठ गरें  ।  मौर्यसम्राज्यका  सेना  रहंदा  सेनापति  पदमा  बहाल  हुनमा  सफल्ता  पाए  ।  पुष्यमित्र  शुंग  सेनापति  भएपछि उनले सेनाको अन्य महत्वपूर्ण पदहरुमा आप्mना विश्वास पात्रहरुलाई नियुक्त गरें । षडयन्त्रका सबै जालो  बुनेर  तयार  भइसकेपछि  अल्पव्यस्क  सम्राट  बृहद्रथलाई  हत्या  गरियो  तथा  पुष्यमित्र  स्वयं  राजा  बने । त्यसबखत मगधका राजधानी पाटलीपुत्र थियो । पाटलीपुत्र बौद्धधर्मका गढ मानिन्थियो ।  पुष्पमित्र शुंग राजा  भएपछि  मगधदेशका  राजधानी  पाटलीपुत्रबाट  हटाएर    ।।।साकेत’मा  राजधानी  कायम  गरें  ।  साकेत  पहिला  शाक्यहरुको  सबल  स्थान  थियो  ।  शाक्यकै  नामले  स्थानको  नाम  साकेत  राखिएको  थियो  ।  पुष्य  मित्र  शुंग  महाधूर्त  र  अत्यन्त  चतुर–चलाक  शासक  थिए  ।  उनले  साकेतको  नाम  समेत  परिर्वतन  गरें  ।  वर्तमानमा भारतक उत्तरप्रदेश राज्यमा पर्ने रामजन्मभूमि अध्योध्या  बुद्धकालमा  साकेत  नगर  थियो  ।  पुष्यमित्र  साकेतलाई परिवर्तन गरी ।।।अयोध्या’ नामाकरण गराए । क्रमश : तात्कालिन शासनशैली पनि बाधकबुद्धमहानिर्वाणको       प्रथम       शताब्दिपछि       बज्जीपुत्तका   भिक्षु   एवं   तात्कालिक   बैशालीका   नागरिकहरु   बौद्धधर्म   विपरित   क्रियाकलाप   गर्न   थाले   ।   भिक्षुनी   संघ   व्यभिचारीहरुको   अड्डा   बनिसके । संघमा नारीको प्रवेशको सहमति दिदा बुद्ध स्वयं पछि पश्चातापगरें । बौद्धधर्म प्रसारका सार्वाधिक प्रभाव कालमा बौद्धभिक्षु नागरिकसंग मीलेर विपरित आचरण  गर्न  थाले  त्यसले  बौद्धधर्मलाई  बदनाम  गराउने षडयन्त्र सफल भयो । मिथिला बज्जी संघको सदस्य भएपछि बौद्धधर्मको प्रभावमा  मिथिला  पर्न  सक्छ  ।  यस  भयले  आजात  शत्रुका  पुत्र  उदयन  शैव,  शाक्त  तथा  बैष्णवधर्ममा  विभक्त  तात्कालिक  मैथिली  समाजलाई  सम्माहित  गराउन स्मार्त सम्प्रदायको निर्माण र विकास गरें । स्मार्त सम्प्रदाय भन्नाले ।।।एक्कैसंग शिव, शक्ति र बिष्णुको उपासना गर्ने र पुजने  परम्परा हो ।’ यसै स्मार्त पन्थको प्रतिक आजपनि परम्परावादी मैथिल निधारमा शैवधर्मको  प्रतिक  विभूत÷भष्म  लगाउंछन्  ।  शाक्त  धर्मका आस्थाको प्रतिक रक्तचन्न वा कलेजो रङ्गक रोड़ी–पीपा–सिन्दुरको  तिलक  गर्छन्  ।  बैष्णवधर्मको  आस्थाका प्रतिक रामरस,पीयौड़ी (माटोले बनाइएको एकप्रकारको चन्दन) लगाउं छन् । मौर्य   सम्राट   बिम्बसार   बिस्तारवादी   थिए   ।      बिम्बसारका  पुत्र  अजात  शत्रु  पनि  विस्तारवादी  एवं  महत्वाकांक्षी    थिए    ।    बज्जिसंघलाई    धरासायी    कसरी  गर्न  सकिन्छ  भन्ने  षडयन्त्र  अजात  शत्रुले  रचि  सकेका  थिए  ।  मगधसम्राट  अजात  शत्रु  अधिन  मिथिला आएपछि । राज्यशासन विस्तारमा ब्राह्मणीय आडम्बरी संस्कृतिलाई पुनःजागृति हुने अवसर भेटायो । बैशाली  नागरिक  लिच्छविहरुको  पूmट  डालेर  आप््mनो  कुशलाता  देखाउन  थाले  ।  अनुकूल  वातारण  तयार  भएपछि  अजात  शत्रु  बैशालीमाथि  आक्रमण  थाले  ।  सोरह  वर्षसम्म  संघर्ष  चलेको  चल्दै  रह्यो  ।  ईशापूर्व  ५६२–५४५सम्म  चलेको  संघर्षमा  अन्ततः  बज्जिसंघ  पराजित भयो । बज्जिसंघको पतनपछि अनेक तरहले राजनीतिक उथल–पुथल भएको ईतिहास छ । मिथिला बैशाली  गणराज्यबाट  कटेर  मगध  साम्राज्यका  अङ्ग  बन्न  गएको  थियो  ।  राजनीतिका  त्यहीं  कहालीलाग्दो  समयको  कालखण्डमा  गौतमबुद्ध  पृथवीमा  पाइला  टेकेका थिए । बुद्धको समयमा बैशाली (वर्तमान भारत बिहार राज्यका राजधानी पटना नजिक कायम बैशाली जिल्ला)  एउटा  घना  बस्ती  थियो  ।  त्यस  अन्तर्गत  तीनवटा मण्डला थिए ।  पहिलो मण्डला अन्तर्गत ७ हजार,  दोस्रो  अन्तर्गत  १४  हजार  तथा  तेस्रो  मण्डला  अन्तर्गत  २१  हजार  घर–वास  थिए  ।  बुद्धकालका  प्रचलित गणराज्य वर्तमान भारतको गोरखपुर, दरभंगा, मधुबनी र गङ्गानदीको मध्यवर्तीयक्षेत्र(हालको मिथिला–क्षेत्र)एवं नेपालको हिमालीक्षेत्रसम्म फैलिएको बिभिन्न गणराज्य  कायम  थियो  ।  विभिन्न  गणराज्यहरुमा  मगध, कोलिय, शाक्य, लिच्छवि, विदेह आदि प्रसिद्ध गणराज्य  थिए  ।  त्यती  बेला  मिथिला  भन्ने  थिएन  ।  विदेह थियो विदेहलाई नै कलान्तरमा आएर मिथिला भन्न थालिएको हो । गौतम बुद्धलाई महामानव बनाउने अथवा  देउता  बनाउने  जो  साँस्कृतिक  विरासत  छ  हामिलाई प्राप्तछ त्यो हाम्रो मुलुकको गौरवपूर्ण सम्पत्ति हो । यस अतुलनीय सम्पत्तिमाथि मिथिला–मधेसलेपनि गर्व गर्नुपर्छ ।वैदिककालको    प्रचलित    धर्म    र    धार्मिक    विश्वासमाथि  बुद्धले  ठूलो  घात  गरेकोछ  ।  यो  कुरो  ब्राह्मणहरुले  प्रचारित  गर्ने  कार्यमा  तल्लिन  भए  ।  उनिहरुको  बुझाई  थियो  बुद्धधर्मको  प्रसारले  आप्mनो  रोजी–रोटीको  साधन  बन्द  भएको  छ  ।  समान्य  जनता  अधिकांश बुद्धका अनुयायी थिए । बज्जि महासंघमा राजनीतिक संकट उत्पन्न हुँदा महामानव गौतम बुद्धसंग परामर्श  गरिन्थियो  त्यो  कुरोपनि  स्वीकार्य  भइरहेका  थिएन । अनि भित्रै भित्र षडयन्त्रको जालो बुन्ने काम भइसकेको  थियो  ।  आपूmलाई  अपमानित  अनुभूति  गरिरहेका  ब्राह्मणहरु    र  अन्य  बीच  तारतम्य  मीलि  रहेका  थिएन  ।  सोही  अवधिबीच  बज्जि  महासंघमा  राजनीतिक  संकट  उत्पन्न  भयो  तथा  अजात  शत्रुले  आक्रमण  थाले  ।  बस  !  ब्राह्मणहरुको  सुन्दर  दिन  फर्कियो । बौद्ध र सनातन धर्मबीचको भिन्नताबौद्धधर्मको   मूलसार   भनेको   बौद्ध   निर्वाण   सिखाउंद छन् । सनातन (हिन्दु) धर्म मोक्ष प्राप्तिको सहज मार्ग बताउं छन् । भनाइको तातपर्य हो बौद्धधर्म अनिश्वरवादी  धर्म  छ  ।  यसले  मानवको  मानवीय  पक्षलाई  माथि  उठाउने  पक्षमा  विश्वास  राख्छन्  ।  ईश्वरको  कमिको  अनुभूति  हुन  दिदैन्  ।  सनातनधर्म  अन्तर्गत   हिन्दुधर्म   यसको   विपरित   दिशा   तर्फ   लग्छन्  !  ईश्वरको  आवश्यकता  हरेकजीवलाई  हुन्छ  यो  बोध  गराउंदै  ईश्वरीय  शक्तिको  प्राप्ती  बिना  सही  रुपमा  मोक्ष  प्राप्ती  हुन  सक्दैन  भनि  बोध  गराउंछन्  र  मानवलाई  जीवनभरि  त्यसैमा  अल्झाएर  रहन  बाध्य  बनाई दिन्छन् जो मानवको अनेक दुःखका कारण बनैत जान्छ । बुद्धधर्ममा यस्तो ।।।ओझराहट’ अल्झाई बझाई गरी राख्ने नीति सिद्धान्त छैन् । बुभ्mनुपर्ने महत्वपूर्ण कुरा यो पनि एक हो ।निर्वाण तथा मोक्ष दुबै दुई विषय हुन् । निर्वाण परिर्वतनका सूचक हो भने मोक्ष अन्त ! परिवर्तन देशकाल समय  परिस्थितिलाई  बुभ्mदै,  आभाष  गर्दै  जीवनपथमा  चल्नकालागि  प्रेरित  गर्छन्  ।  मोक्ष  यथास्थितिमा  रहेर  संसारिक सबैथोक त्यागेर जानलाई मनोवैज्ञानिकरुपमा तयार गर्छन् । बुद्धका नीति सिद्धान्त(धर्म) र अन्यधर्ममा भिन्नता भनेको यही हो । बुद्धलले भनेका हुन–।।। म न प्रथम छु न अन्तिम, मभन्दा  अघिपनि  धेरै  बुद्ध  भए  र  मेरो  पछाडि  पनि  धेरै  बुद्ध  हुने  छन्  ।  ’  बुद्धका  यी  महावाणि  भन्नुको  पछाडिका   कारण   हो   हरेक   स्वयंलाई   पहिला   जान,पहिचान र मान ! यसो गरेपछि बुद्ध कतै खोज्नु पर्दैन । तीमि स्वयं नै बुद्ध छौं, हुन्छौं । सन्देश दिएका हुन ! मानवले आफै आफूलाई जानेपछि । जीवनको बाटोमा हिन्दै जांदा मानिस कतै अल्झिदैन् । हिड्न खोजेका हरेक असहज बाटो सहज भएरजान्छ । मोक्ष पनि  सहजतापूर्वक प्राप्त हुन्छ । मोक्ष प्राप्तिका लागि सीताराम–सीताराम, राधे–कृष्ण राधेकृष्णको नाम जाप गर्नु पर्दैन । हरेशिव–हरेशिव रट्नु पनि पर्दैन ।  बुद्धको मार्गमा हिड्नेहरुलाई ।।। मप्रति आदर भाव मन छ, त्यसकारण मलाई मान त्यो कुरो  नहोस् । मैले हिडेको बाटोमा तिमीपनि हिडेर जाउँ र अनुभव गर ।  अनुभवको कसौटीमा मेरो कथो उपकथर्न  शिद्ध हुन्छ  त्यसपछि  मान्ने मन भए मात्र मान ’ ! बुद्ध आप्mना अनुयायीहरुलाइ सन्देश दिदैं भनेका हुन् । त्यहीं  हिन्दुधर्मको  प्रसिद्ध  ग्रन्थ  गीतामा  ।।।सबै  थोक गर्ने ईश्वर हुन् । मानव मात्र निमित्त छ अरु केही होइन ’ भनेका छन् ! यस्तो विपरितार्थ कुरा किन छ ? त्यसको मूलकारण हो । गीता दास बनाउने साधन हो । बुद्ध वचन कर्म गर्दै जाउ अनुभव हुन्छ र अनुभव भए मुक्तिको सही मार्ग देखिन्छ, उत्तम बाटो भेटाउंछ । ।।।।।।अप्पो दीपो भवः’’ अर्थात् ।।।आप्mनो प्रकाश आफै बन्नु’ । मानव त्यतीको सामथ्र्यवान प्राणि हुन जो आपूm मात्रे  प्रकाशित  हुंदैन  आप्mनो  प्रकाश–ज्ञानले  संसारलाई  आलोकित  गर्न  सक्छ  ।  यस्ता  मानवतावादी  सिद्धान्त  प्रवाहक  बुद्धका  नीति  सिद्धान्तसंग  मिथिला–मधेसका  मानिस किन ।।।अछोप’(बञ्चित) रहन गएको हो । अथवा राखि दिएको हो । त्यसलाई खोत्लन जरुरी छ ।  मिथिला–मधेसको   इतिहासमा   जे   जति   नै   लेखिएका छन् त्यसमा बुद्धलाई मानक बनाउनु पर्थियो । तर  त्यसको  चर्चा  खासै  गरेको  पाइदैन  यस्तो  बइमानी  गरिएको हो । अब त्योपनि सुधार्न तिर जानुपर्छ । हुन त’  मैथिली  साहित्यको  चर्चा  गर्दै  डा.बाससुदेवलाल  दास ।।।मिथिलाको समाज र संस्कृति’ नामक पुस्तकमा ।।। विद्यापतिकालको साहित्य अन्तर्गत प्राकृत–व्यवस्था आहोर प्राकृत–पैंगलम् उल्लेखनीय रहेको भनि समान्य चर्चा गर्नु भएको हो । जो बुद्धसंग सम्बद्ध छन् । बौद्धधर्मलाई बिस्थापित गर्ने षडयन्त्रका कारक तत्व प्रतापि मौर्य सम्राट चन्द्रगुप्त आप्mनो मन्त्री कौटिल्य(चाणक्य)संग  दुःखित  भएर  जैनधर्ममा  दिक्षित  भएका  थिए  ।  चन्द्रगुप्तका  नाति  अशोक  सम्राट    ।।।अश्वमेध  यज्ञ’  आयोजन  नगरीकन  आप्mनो  साम्राराज्य  बिस्तार  सम्पूर्ण  भारतमा  गरेका  थिए  ।  जो  कुरा  ब्राह्मणहूलाई  अपच्चय  भयो  ।  र  सम्राट  अशोकलाई  उनिहरुले  चण्डालको उपाधि दिएर प्रचारित समेत गर्न थाले । सो समयमा कुनै कार्य विस्तार गर्दा सामथ्र्यवानहरुलाई यज्ञ गर्नुपर्ने  अनिवार्यता  ब्राह्मणहरुले  गरेका  थिए  ।  सम्राट  अशोकले त्यो अनिवार्यतालाई चुनौती दिदै भंग गरेकाले अशोकलाई बदनाम गर्न ब्राह्मणी पडयन्त्र भएको थियो । सम्राट अशोक बुद्धका नीति र सिद्धान्तसंग परिचित हुन थालेका थिए । त्यसैले आडम्बरी ब्राह्मणी धर्म–पंथलाई आवश्यक  ठानेन  ।  कालिंग  युद्धमा  विजयी  प्राप्ती  पछि  सम्राट  अशोक  बौद्धधर्म  ग्रहण  गरें  ।  अशोकका  पुत्र  महेन्द्र  तथा  पुत्री  संघमित्रासंग  भिक्षु  बनेर  श्रीलंकामा  बौद्धधर्मको प्रचार गरें । यस प्रकारले सम्राट अशोक मात्र राज्य  विस्तार  नगरेर  बौद्धधर्मका    धर्मसेतु  तराई–मधेस  मिथिलादेखि हिमालयसम्म विस्तार गरेका थिए । चन्द्रगुप्त    पछि    विन्दुसार    राजा    भएका    थिए  ।  विन्दुसारका  पुत्र  अशोक  विश्व  इतिहासमा  अत्यन्त  प्रतापि  सम्राटको  रुपमा  आप्mनो  पहिचान  स्थापित  गर्न  सफल  भए  ।  अशोक  तेजस्वी  सम्राटका  रुपमा आप्mनो पहिचान स्थापित गरेंका थिए । कालिंग युद्धमा विजयी प्राप्त गरेपछि  सम्राट अशोक पुरै उत्तरी भारतलाई मगध साम्राज्य अन्तर्गत सामेल गराए । सो अन्र्तगत  नेपालका  तराई–मधेशपनि  सम्माहित  भएका  थिए । त्यसकालमा   वर्ण   व्यवस्थालेपनि   थेरै   प्रश्रय   पायो  र  काम  पनि  गर्यो  ।  मूलवासी  र  आयातित  आर्यहरुबीचको पनि निकैद्वन्द थियो । बर्ण व्यवस्थामा ब्राह्मण राजा हुंदैन थिए । तर त्यस व्यवस्थालाई भंग गर्ने  काम  युक्तिपूर्वक  भयो  ।  पुष्यमित्र  शुंग  ब्राह्मण  आपनी बहिनलाई प्रयोग गरेर मौर्य सम्राज्यमा घुसपैठ गरें  ।  मौर्यसम्राज्यका  सेना  रहंदा  सेनापति  पदमा  बहाल  हुनमा  सफल्ता  पाए  ।  पुष्यमित्र  शुंग  सेनापति  भएपछि उनले सेनाको अन्य महत्वपूर्ण पदहरुमा आप्mना विश्वास पात्रहरुलाई नियुक्त गरें । षडयन्त्रका सबै जालो  बुनेर  तयार  भइसकेपछि  अल्पव्यस्क  सम्राट  बृहद्रथलाई  हत्या  गरियो  तथा  पुष्यमित्र  स्वयं  राजा  बने । त्यसबखत मगधका राजधानी पाटलीपुत्र थियो । पाटलीपुत्र बौद्धधर्मका गढ मानिन्थियो ।  पुष्पमित्र शुंग राजा  भएपछि  मगधदेशका  राजधानी  पाटलीपुत्रबाट  हटाएर    ।।।साकेत’मा  राजधानी  कायम  गरें  ।  साकेत  पहिला  शाक्यहरुको  सबल  स्थान  थियो  ।  शाक्यकै  नामले  स्थानको  नाम  साकेत  राखिएको  थियो  ।  पुष्य  मित्र  शुंग  महाधूर्त  र  अत्यन्त  चतुर–चलाक  शासक  थिए  ।  उनले  साकेतको  नाम  समेत  परिर्वतन  गरें  ।  वर्तमानमा भारतक उत्तरप्रदेश राज्यमा पर्ने रामजन्मभूमि अध्योध्या  बुद्धकालमा  साकेत  नगर  थियो  ।  पुष्यमित्र  साकेतलाई परिवर्तन गरी ।।।अयोध्या’ नामाकरण गराए ।

जनकपुरधाम । नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी(नेकपा)का वरिष्ठ नेता रामचन्द्र झाले सरकारमा...

वीरगञ्ज । सेवाग्राहीसित घुस लिएको आरोपमा अख्तियारको टोलीले वीरगन्ज महानगरपालिकाका...

नेपालगञ्ज : इस्लाम धर्मावलम्बीको मोहर्रम पर्व बाँकेमा पनि धुमधामका...

बुटवल : मुलुकी संहितामा सवारी चालकका लागि ल्याइएको प्रावधानको...

कञ्चनपुर । राष्ट्रिय जनता पार्टी नेपालका अध्यक्ष मण्डलका नेता राजेन्द्र...

पर्सा : विद्यालयको अनुमतिपत्र दिन रु एक लाख घुस...

बर्दिवास । महोत्तरी जिल्लाको भङ्गहा नगरपालिका–६ जमुनियाँ चोकमा आज...

जनकपुरधाम । चालकहरुको बन्दले जनकपुरधाम लगायत तराईका ...

वीरगञ्ज : नेपाल आयात गर्न लागिएको मल सिर्सियास्थित सुख्खा...

कास्की : सङ्घीय सरकारका युवा तथा खेलकूदमन्त्री जगतबहादुर विश्वकर्माले...

काठमाडौँ : प्रतिनिधिसभा बैठकमा सांसदले संविधान कार्यान्वयन गर्न मौलिक अधिकारसम्बन्धी...

विराटनगर : प्रदेश नं १ का मुख्यमन्त्री शेरधन राईले...

काठमाडौँ : नेपाली काङ्ग्रेसले अछामका पार्टी क्रियाशील सदस्य टेकबहादुर...

वासिंटन । अमेरिकी राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पले महान्यायाधिवक्ता जेफ सेसन्सप्रति तिखो...

सिरहा । माछा उत्पादन बढाई नगरक्षेत्रलाई समृद्ध बनाउने योजना सिरहाको...

लहान : सिरहा प्रहरीले जिल्लाको विभिन्न स्थानबाट डेढ हजारभन्दा...

गौशाला : महोत्तरी जिल्लाको जलेश्वर कारागारका एक बन्दीको गए राति...

बर्दिवास : महोत्तरी बर्दिवास–१४ स्थित एकीकृत नमूना मुसहर बस्तीका...

भक्तपुर : राष्ट्रिय परीक्षा बोर्डले कक्षा १२ को ग्रेड वृद्धि...

जनकपुरधाम । धनुषाबाट प्रहरीले सीके राउतका समर्थक १०० भन्दा बढीलाई...

जनकपुरधाम । संविधान जारी भएको दिनको विरोधमा ‘स्वतन्त्र मधेस गठबन्धन’ले...

काठमाडौँ : प्रतिनिधिसभाअन्तर्गतका १० वटा विषयगत समितिका सभापति चयनका...

काठमाडौँ : नेपाल यातायात व्यवसायी राष्ट्रिय महासङ्घले पेट्रोलियम पदार्थको...

काठमाडौँ । प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले समृद्धि राष्ट्रिय सङ्कल्प...

रौतहट । समाजवादी विधार्थी फोरम नेपाल जिल्ला कार्य समिति रौतहटको...

वीरञ्ज : भारतबाट लुकाइछिपाइ नेपालतर्फ ल्याइरहेको अवस्थामा सशस्त्र प्रहरी...

चन्द्रपुर । दुई किसोरी लाई एसिड आक्रमणको आरोपमा प्रहरीले एक...

काठमाडौं : मलेसियामा विषाक्त मदिरा सेवनबाट मृत्यु हुने नेपालीको...

बागलुङ : बागलुङ नगरपालिका–२ रुद्रेपिपल भन्ने स्थानमा गएराति ग...

राजविराज । संघीय समाजवादी फोरम नेपालका अध्यक्ष समेत रहेका उप–प्रधान...

काठमाडौं । नेपालको संविधान जारी भएको तेस्रो वर्ष पूरा भई...

सिन्धुली । नयाँ मुलुकी संहिता जारी भएपछि सिन्धुलीमा सम्बन्ध विच्छेदको...

काठमाडौं । उपराष्ट्रपति नन्दबहादुर पुन औपचारिक भ्रमणका लागि बुधबार चीन...

सोल । दक्षिण कोरियाली राष्ट्रपति मुन जाय इन र उत्तर...

काठमाडौं । एएफसी युथ सिक्सटिन महिला फुटबल च्याम्पियनसिपका छनोट खेल...

जीतपुर : ईलाका प्रहरी कार्यालय निजगढले १५ बर्षदेखि चोरि मुदामा...

चन्द्रपुर । जिल्लाको बृन्दावन नगरपालिका १ मा रहेको वृन्दावन...

चन्द्रपुर । रौतहटको बृन्दावन नगरपालिकाका एक युवालाई हतियार थमाएर फसाउन...

चन्द्रपुर । नेपाल तरुणदल नगर समिति चन्द्रपुरले ईलाका प्रशासन...

कञ्चनपुर । कञ्चनपुरको बेदकोट र शुक्लाफाँटा नगरपालिकामा हात्तीले आतंक मच्चाउन...