Fri, 15 Feb 2019
ताजा समाचार
दुखरन पासमानको दुख अब दुर हुने || आफ्नै अपरहण गराएर रकम ठग्न खोज्ने तीन पक्राउ || वड़ा नम्बर ८ सेमि फाइनलमा प्रवेश || फरार अभियुक्त पक्राउ || गौशाला उद्योग वाणिज्य संघको निर्वाचनमा उम्मेदवारी दिएकामध्ये १ ले लिए || मौषम बदली : जनकपुरसहितका क्षेत्रमा वर्षा हुँदै || जपानी प्रविधियुक्त शितभण्डारको शिलान्यास || भारतमा आत्मघाती हमला, कम्तिमा ३४को मृत्यु || उखुवारीमा जलाएको अवस्थामा ११ वर्षीय बालिकाको लाश भेंट्यो || अख्तियार आयुक्त पाठक ७८ लाख घुस अभियोगमा || नेकपा साँसदको किर्ते हस्ताक्षर || ट्राफिक सङ्केत नहुदाँ सडक दुर्घटना वृद्धि हुदै || ‘बेटी पढाउ बेटी बचाउ’ अभियानअन्तर्गत मुख्यमन्त्रीद्वारा साइकल वितरण || प्रधानमन्त्रीद्वारा आज देशवासीका नाममा सम्बोधन || चितवनका एउटै किसानले बेचे १० लाखको गुलाब || अनेरा स्ववियूले गरे पिडारिचौकमा दिप प्रज्वलन || चुनावको वाचा पुरागर्दै साँसद यादव || नेकपा नेता नेपालद्धारा अनाथ आश्रमको अवलोकन || जनयुद्ध दिवसप्रति माधव नेपाल आक्रोशित || महानगरको जग्गा कब्जागर्दै काँग्रेस || लागुऔषधसहित साहिल पक्राउ || समुदाय प्रहरी साझेदारी अन्तर्गत प्रशिक्षण कार्यक्रम सम्पन्न || स्वास्थ्य प्रदेश बनाउने स्वास्थ्यमन्त्रीको घोषणा || दोस्रो जीतपुर बृहद खेलकुद ,साँस्कृतिक एवँ ब्यपार मेला फागुन || कानू समाजको राष्ट्रीय भेला फाल्गुन ३ गते बीरगंजमा हुने || सिरहामा दुर्घटना : दाईको मृत्यु भाई गम्भीर || साना किसानको १२ औ वार्षिक साधारण सभा सम्पन्न || विशाल शोभा यात्रा || सप्तरीको तिलाठीमा अन्तर्रा्ष्ट्रिय कुस्ती प्रतियोगिता जारी || कमला नगरपालिकामा विकास निर्माणले गति लियो || अख्तियारको नियन्त्रणमा आएका असईलाई स्थानीयले भगाए || सुतिरहेको कुकुरलाई प्रहरीको गाडीले किचेपछि स्थानीय आक्रोशित || एसइई परीक्षालाई मर्यादित बनाउन निर्देशन || स्वास्थ्यमन्त्री उपेन्द्र यादवकी बुहारीको क्यान्सर अस्पतालमा निधन || पत्रकार माथि हातपातको बिषयमा रिपोटर्स क्लब नेपाल प्रदेश न-२ द्वारा || धनुषामा स्वास्थ्य बीमा कार्यक्रम शुभारम्भ || आँठ किलो गाँजाहित जीतपुरबाट तीन जना पक्राउँ || ९० घरधुरी अन्धकार || इण्टरनेटबाटै सवारी जाँच ! || सरकारले गरीबको उपचार नगरे मुद्दा हाल्न पाइन्छ : प्रचण्ड ||
साहित्य, प्रवृत्ति र विद्यापति

साउन १, २०७५

  •                              रोशन जनकपुरी

गत हप्ता जनकपुरमा विद्यापति पुरस्कार वितरण समारोहमा वक्ताहरुले बोलेका धारणाहरु त्यसो त सामान्य नै थिए । तर साहित्यिक प्रवृत्तिको दृष्टिले केही विचारणीय विषय पनि थिए । विशेषतः जब मैले विद्यापति प्रति आलोचनात्मक दृष्टिकोण राखँें , त्यसपछि केही वक्ताहरुले यसलाई स्प्र्श गरी आफ्नो धारणा राखेका थिए , जस्को सार थियो विद्यापति अनालोच्य छन्, उनको आलोचना गर्नु मानौ महापाप हो । विद्यापतिलाई उनको समकालिनतामा हेर्नु पर्दछ । अझ मैले आफूलाई अनिश्वरवादी, देवत्वमा विश्वास न राख्ने बरु मानव र मानवीय सौर्यमा विश्वास राख्ने तथा श्रमजीवी वर्गको पक्षधर भनेपछि मेरा धारणाहरु उनिहरुको निशानामा पर्नु त स्वाभाविक नै थियो । कार्यक्रमका प्रमुख अतिथि जो आफूलाई माक्र्सवादी भन्न रुचाउँंथे उनले त ध्वस र निर्माण बीच पुनर्निमाणको व्याख्या गर्दै देवत्वको द्वन्दवादी निशाना परोक्षरुपमा मतिर तेस्र्याउनुपनि रमाइलै थियो । सामान्यतः हेर्दा मैले राखेका वा कार्यक्रमा उपस्थित अन्य वक्ताहरुले राखेका विषयहरु प्रत्यक्षतः विद्यापतिप्रति केन्द्रित रहेपनि यथार्थमा यो साहित्य र साहित्यको सृजनशीलता, दुबै भित्रको प्रवृत्तिसंग जोडिएको विषय हो । साहित्य मानवीय जीवनमा उपस्थित कार्यव्यापार, यसलाई माक्र्सवादी भाषामा भनौभने मानवीय जीवनको सहजता र जटिलताको द्वन्दात्मक स्थितिको कलात्मक अभिव्यक्ति हो । वस्तुतः साहित्य जीवन र जगतबारे मानवीय मनमा बनेको भावचित्रको अभिव्यक्ति हो । प्रकृत्तिसंगको लाखौँं वर्षको सहयात्रा र द्वन्दमा मानवको अनुभूति, धारणा र विचारको विकासले जीवन र जगतबारे दुई सत्ताको दृष्टिकोण विकसित गरायो — इहलोक (भौतिक जगत) र परलोक –पारलौकिक अथवा अभौतिक जगत) । यहाँं यो बुझ्नु रुचिकर हुनेछ कि यो परलोकको धारणापनि भौतिक मानिसहरुले गरेका हुन् । यी दुबैलोकका वैचारिक व्याख्या, विश्लेषण र संश्लेषणहरु विकसित भए । यी सबैलाई हामी मानव मनको दुई दिशा भन्न सक्दछौँं । अनुभूति, धारणा र विचारको लामो यात्राले विचारलाईपनि विशिष्ट भौतिकतामा परिणत गरिदियो, जसलाई हामी दर्शन, धर्म, राजनीतिक विचार, सामाजिक विचार, नैतिकता, मानवीयता, वर्गीयता, वर्गसंघर्ष, वर्गसमन्वय, का्रन्ति, शान्ति, आशा, निराशा, उत्साह, कुंठा, विभत्सता, प्रेम, घृणा, धार्मिकता, नास्तिकता, अनिश्वरवाद आदि विविधरुपमा वैश्विकस्तरमा र मानवीय गुणको रुपमा अभिव्यक्त भएको पाउँंदछौँं । साहित्यले यिनै विषयहरुलाई कविता, कथा, नाटक आदि विविध विधाको माध्यमबाट अभिव्यक्त गर्दछ ।  साहित्यकारलेजीवन र जगतलाई अभिव्यक्त गर्दछ भन्ने कुरा पहिले नै भनियो । जब साहित्यकारले आफूभित्र रहेको मनोभाव अथवा मनोजगतलाई बाहिरी जगतसंग तादात्म्य स्थापित गराउँंदछ , उसको सृजनामा भौतिकता, मानवीयता, मानवीय पीड़ा र निदानको कारकतत्व भौतिक जगतमै अभिव्यक्त भइरहेको हुन्छ । र जब साहित्यकारले समग्र मानवीय अस्तित्वबोध, मानवीय पीड़ा र त्यसको निदानको कारकतत्व कुनै पारलौकिकतामा खोज्न थाल्दछ , उसको सृजनामा अभौतिक काल्पनिकता, वायवियता, निरीहता, मानवीय अस्तित्वहीनता आदि अमानवीयता देखिन थाल्दछ । यस प्रकारका रचनाहरुले मानवीय पीड़ाबाट मुक्तहुन मानवीय प्रयासहरु भन्दापनि पारलौकिक परनिर्भरता र अलौकिकको स्तुतिमा भरपर्न तर्फ प्रेरित गर्दछ । यहाँं मननीय के छ भने साहित्य जुनसुकै भएपनि, उसको अन्तिम लक्ष्य सुख नै हो । सुख अर्थात दु?खबाट मुक्ति अर्थात आवश्यकताको संसारबाट मुक्त भएर स्वतन्त्रताको संसारमा रमाउनु । तर आवश्यकताको संसारबाट मुक्त कसरी हुने प्रश्न मुख्यतः दार्शनिक प्रश्न हो , जसको कलात्म्क व्याख्या र उत्तर खोज्ने काम साहित्यले गर्दछ । ती रुपबादी र कलावादी साहित्यकारहरुसमेत जस्ले साहित्यमा तटस्थको कुरा गर्दछन्, उनिहरु समेत साहित्य मनोरञ्जनको निमित्त हो भन्न छुटाउँंदैनन्अर्थात् उद्देश्य भन्न छुटाउँंदैनन् । साहित्यको भौतिकवादी धारा प्रकृत्तिवाद, स्वच्छन्दतावाद र अराजकतावाद हुँंदै प्रगतिवादमा विकास ग¥यो । आफैद्वारा निर्मित देवत्वसंग गँंठजोड गरेको राजनैतिक सत्ता (जस्ले समाजका धार्मिक, सांस्कृतिक, सामाजिक र आर्थिक सबै आयामहरुलाई नियन्त्रित गर्दछ) मानवको पीड़ाको मूख्य कारकतत्वमा विकसित भएपछि पीड़क विरुद्धको सर्वतोमुखी संघर्षमा विजय प्राप्त गरेपछि मात्र सुखको अनुभूति गर्न सकिन्छ भन्ने अवधारणा र मानवीय श्रम र सौर्यमा विश्वास गर्ने आलोचनात्मक यथार्थवाद र अझ त्यसभन्दा माथीसमाजवादी यथार्थवादमा यसले आफूलाई विकसितगरायो । एउटा अध्यात्मवादी वा पारलौकिकतावादी र काल्पनिक भौतिकवादीभन्दा भिन्न प्रगतिवादीहरुले साहित्यको विषय र पात्रहरुको प्रस्तुति देवत्वको महिमागान भन्दापनि विचार होस वा सत्ता, पीड़ाका सबै श्रोत कारकहरुको विरुद्ध मानवीय संघर्षमा रत् समुदाय, पात्र र विचारलाई केन्द्रमा राख्दछ । अतः प्रगतिवादी साहित्यकारहरु र साहित्यहरु मानवीय र एउटा पीड़ामुक्त मानवीय समाजको निर्माणको पक्षमा सार्थक हुने गर्दछन् । साहित्यबारे यस समग्र विमर्शको सार के हो भने साहित्यका दूईवटा धाराहरु हुन्छन् । एउटाको केन्द्रमा अलौकिक देव र अभौतिकता हुन्छ भने अर्कोको केन्द्रमा मानव र भौतिकता हुन्छ । आध्यात्मिक साहित्यकारका सृजनाहरुमा खुशी, निरासा, कुन्ठा , त्रासदी, मुक्ति र शान्ति सबै अलौकिकतामा नै समर्पित हुन्छ, यसले निष्कामता र अगतितिर प्रेरित गर्दछ । त्यसतै भौतिकवादी विशेष गरेर प्रगतिवादी साहित्यकारको सृजनामा खुशी, आशा, उत्साह, क्षोभ, घृणा, आक्रोश, वर्गसंघर्ष, समाजवादी स्वप्न, पराजय, विजय, मानवीय सौर्य र संघर्ष सबै मानवीय हितप्रति समर्पित हुन्छ । यसले निराशा, कुन्ठा र अगतिशीलतालाई घुणा गर्दछ भने सम्पूर्ण अर्थमा मानवीय समाजको निर्माणको निम्ती संघर्ष गर्न प्रेरित गर्दछ । साहित्यका यी दुई दृष्टिकोणहरु एतिहासिक प्रक्रियामा, आध्यात्मिक दृष्टिकोण कयौँंपटक मानवीय धारा नजिक आएकोपनि देखिन्छ । यया, बुद्ध दर्शनबाट प्रभावित सहजानन्दका पक्षधर देहवादी सरहपा र भुसुकपालगायत देहवादी र सहजयानी सिद्ध साहित्यकारहरु, कबीर आदिलाई लिन सकिन्छ । श्रमजीविपक्षधर माक्र्सवादी विचारको विकास र सोभियतसंघमा मजदूरहरुले साम्यवादी समाजको लक्ष्य लिएर विद्रोह गरेर राज्य स्थापना गरेपछि कयौ कलावादी मानवीय साहित्यकारहरु समेत समाजवादी र साम्यवादी स्वप्न बोकेको प्रगतिवादी साहित्यिक विचार र प्रवत्तिको नजिक आएको देखिन्छ । यसमा अँंग्रजी साहित्यका प्रसिद्ध प्रकृतिवादी स्वच्छन्दतावादी वर्ड्सवर्थ देखि हिन्दीका रविन्द्रनाथ टैगोर र नेपालीभाषाका महाकवि लक्ष्मीपसाद देवकोटा समेतलाई लिन सकिन्छ । अब प्रश्न उठ्दछ, साहित्यको यस प्रवृत्तिगत यात्रामा मैथिली भाषाका महाकवि विद्यापति कहाँं पर्दछन् । महाकवि विद्यापति मैथिली साहित्यको ऐतिहासिक यात्रामा कलाको दृष्टिले सबैभन्दा माथिल्ला मानदण्ड हुन् भन्नेमा कसैको विमति छैन । कला र साहित्यिक सामथ्र्यको दृष्टिले उनि अद्वितीय हुन् भन्नेमापनि कुनै संशय छैन । तर कवि विद्यापतिको गीत र कवितामा निहित विचारहरु अनालोच्य हुन त ? कयौँं समालोचकहरुले उनलाई कला र विचार दुबैमा सम्पूर्ण कविभन्दछन् । कयौँंले उनको कवितामा अतिशय मात्रामा रहेको स्तुति, निरीहता र अति श्रृङ्गारिकतालाई तत्कालिनमा अर्थात विद्यापतिको कालखण्डमा राखेर विचार गर्नुपर्ने आग्रह राख्दछन् । गत हप्ताको विद्यापति पुरस्कार कार्यक्रममा समेत यस प्रकारका विचार पोखिएका थिए । यसैगरि एउटा पक्षले विद्यापतिलाई देवत्वकरण गरेर उनमाथीको सबैप्रकारको आलोचनालाई निषेध गर्न चाहन्छन् । गतिशील संसारमा कुनैपनि विचार आलोचनाभन्दा पृथक हुन सक्दैन । विद्यापतिपनि हुन् सक्दैनन् । तर यसोभनि रहँंदा उनको कला र साहित्यिक सामथ्र्य प्रति असम्मानको अर्थमा बुझिन्छ भने त्यो गलत र बुझाईको दरिद्रपना हुनेछ । विद्यापति एउटा धर्मभीडू चेतनाका श्रृङ्गारिक कवि हुन् । मैले यसो भनिरहँंदा मैथिलीभाषाका प्रसिद्ध र मेरापनि श्रद्धेय प्रगतिशील स्वफर्त कवि यात्री ( हिन्दीका नागार्जुन, बैद्यनाथ झा)को रोष सहनु पर्ने हुन्छ । उनले विद्यापतिलाई राज दरबारका रंग रागका श्रृङ्गारिक कवि भन्नेहरुलाई वायू विकारग्रस्त उग्रवाम भनेका छन् । तर यति भनेर पनि विद्यापतिको गीतहरुमा प्रयुक्त विविध नग्न बिम्बहरुको माध्यमबाट नायिकाको नख शिख बर्णन, राजा शिवसिंह, रुपनरायन, लखिमादेवी, कृष्ण, राधा, आदिको श्रृङ्गारिक वर्णन जस्ले कामातुर आनन्द (इरोटिक प्लेजर) बाहेक अन्य कुनै मानवीय आनन्द सृजना गर्दैन, भन्ने तथ्यलाई उपेक्षा गर्न सकिँंदैन । न त यसले कुनै आध्यात्मिक समर्पणको भाव नै उत्पन्न गर्दछ ।  शायद यसैले होला, जनकवि यात्रीले विद्यापतिलाई श्रृङ्गारिक कवि भन्नेलाई उग्रवामपन्थी भनेपनि आफूपनि सांकेतिक आलोचना गर्नभने बाध्य भएका छन् । उनको आलोचनापनि रोचक छ ः।।।दिक्कदारीमा कहिले काहीँं कवि कोकिल र उनको भनिता–टंकित मालिक मलिकाइनको सामन्ती सत्य सुहाउँंदैन, तर यसमा बिचरा विद्यापतिको के दोष ?” (यात्री समग्र ÷राजकमल प्रकाशन, २००३) वस्तुतः यसलाई महाकविप्रति जनकविको कविसुलभ आसक्ति मात्र भन्न सकिन्छ । होइन भने विद्यापतिका कोमल कान्त पदावलीको सरल अनुवाद सार्वजनिक स्थलमा सुनाउन गाहे छ । यहाँं केही उदारण प्रस्तुत छ, अनुवाद आफै गर्नुस— ।।।भुज कुच चाप, जीव जौँं साठ, कुच कंचन कोरी काठ”।।।दिने दिने उन्नत पयोधर पीन । बाढ़ल नितम्ब माझ भेल खीन ।।”क्नक लतापर श्रीफल बेढ़ल, बीजू गरल बहुभाती ।।“कुच युग चारु चकेबा , निञकुल मिलत आनि कोने देवा ।ते शंका भुज पाशे, बाँंधि धरिअ उडि़ लागत अकासे ।।““सजनी निहुरि फुकु आगि, तोहर कमल भमर देखल मदन उठल जागि ।”र अन्तिम,“विद्यापति कवि गाओल रे, रस बुझ रस मन्त, रुप नराएन नागर रे लखिमादेवी कन्त । ”विद्यापतिका प्रायः सबै श्रङ्गारिक गीतहरुमा यस प्रकारका बिम्बहरु भरिएको छ । अतः उनि एउटा सिद्धहस्त श्रृङ्गारिक कवि हुन् भन्ने तथ्यलाई अस्वीकार्नु सूर्यलाई हत्केलाले छेक्नु सरह हुनेछ ।विद्यापतिले शिव, भोला र महादेवलाई केन्द्रमा राखेर लेखेका केही गीतहरुमा त केहीमा भक्त विद्यापतिले इष्ट महादेव र पार्वतीको दाम्पत्य चित्रको माध्यमबाट गाहस्र्थजीवनका तत्कालीन चित्र उतारेको पाइन्छ, भने केहीमा आफूलाई अधम मानेर मुक्तिको निम्ती निरीह स्तुतिहरु छन् । मेरो दृष्टिमा विद्यापतिका श्रृङ्गारिक भन्दा नचारी र महेशवाणीहरुमा केही अंशमा मानवीय जीवनका जटिलता, गरीबी, उपेक्षा आदि उदास भावहरु उद्धृत भएका छन् । तर यसको निदानभने उनि मानवीय प्रयासमा नभई आधिभौतिकतामा खोज्दछन् — कखन हरब दुःख मोर हे भोला नाथ । यस अर्थमा उनलाई मानवीय स्वाभावको श्रृङ्गार र उदास भावको गायक भन्न सकिनछ । समग्रमा विद्यापति श्रृङ्गार र स्तुतिका कवि हुन् । निश्चितरुपमा उनका कविता र गीतहरु तत्कालीन परिवेशमा लेखिएका छन् । वर्तमानमा यसको वैचारिक निष्कर्ष पुरातन छ , तर उनको कोमल बिम्ब र कलाको मानदण्ड चरमोत्कृष्ट छ । यस अर्थमा उनि अद्वितीय छन् । त्यसैले त छ सय वर्ष बितिसक्दापनि उनि मैथिलहरुको घर घरमा गुँंजित छन् । साँंचै उनि मैथिलीका महाकवि हुन्, जस्को सामथ्र्यमा गर्व गर्न  सकिन्छ ।गत हप्ता जनकपुरमा विद्यापति पुरस्कार वितरण समारोहमा वक्ताहरुले बोलेका धारणाहरु त्यसो त सामान्य नै थिए । तर साहित्यिक प्रवृत्तिको दृष्टिले केही विचारणीय विषय पनि थिए । विशेषतः जब मैले विद्यापति प्रति आलोचनात्मक दृष्टिकोण राखँें , त्यसपछि केही वक्ताहरुले यसलाई स्प्र्श गरी आफ्नो धारणा राखेका थिए , जस्को सार थियो विद्यापति अनालोच्य छन्, उनको आलोचना गर्नु मानौ महापाप हो । विद्यापतिलाई उनको समकालिनतामा हेर्नु पर्दछ । अझ मैले आफूलाई अनिश्वरवादी, देवत्वमा विश्वास न राख्ने बरु मानव र मानवीय सौर्यमा विश्वास राख्ने तथा श्रमजीवी वर्गको पक्षधर भनेपछि मेरा धारणाहरु उनिहरुको निशानामा पर्नु त स्वाभाविक नै थियो । कार्यक्रमका प्रमुख अतिथि जो आफूलाई माक्र्सवादी भन्न रुचाउँंथे उनले त ध्वस र निर्माण बीच पुनर्निमाणको व्याख्या गर्दै देवत्वको द्वन्दवादी निशाना परोक्षरुपमा मतिर तेस्र्याउनुपनि रमाइलै थियो । सामान्यतः हेर्दा मैले राखेका वा कार्यक्रमा उपस्थित अन्य वक्ताहरुले राखेका विषयहरु प्रत्यक्षतः विद्यापतिप्रति केन्द्रित रहेपनि यथार्थमा यो साहित्य र साहित्यको सृजनशीलता, दुबै भित्रको प्रवृत्तिसंग जोडिएको विषय हो । साहित्य मानवीय जीवनमा उपस्थित कार्यव्यापार, यसलाई माक्र्सवादी भाषामा भनौभने मानवीय जीवनको सहजता र जटिलताको द्वन्दात्मक स्थितिको कलात्मक अभिव्यक्ति हो । वस्तुतः साहित्य जीवन र जगतबारे मानवीय मनमा बनेको भावचित्रको अभिव्यक्ति हो । प्रकृत्तिसंगको लाखौँं वर्षको सहयात्रा र द्वन्दमा मानवको अनुभूति, धारणा र विचारको विकासले जीवन र जगतबारे दुई सत्ताको दृष्टिकोण विकसित गरायो — इहलोक (भौतिक जगत) र परलोक –पारलौकिक अथवा अभौतिक जगत) । यहाँं यो बुझ्नु रुचिकर हुनेछ कि यो परलोकको धारणापनि भौतिक मानिसहरुले गरेका हुन् । यी दुबैलोकका वैचारिक व्याख्या, विश्लेषण र संश्लेषणहरु विकसित भए । यी सबैलाई हामी मानव मनको दुई दिशा भन्न सक्दछौँं । अनुभूति, धारणा र विचारको लामो यात्राले विचारलाईपनि विशिष्ट भौतिकतामा परिणत गरिदियो, जसलाई हामी दर्शन, धर्म, राजनीतिक विचार, सामाजिक विचार, नैतिकता, मानवीयता, वर्गीयता, वर्गसंघर्ष, वर्गसमन्वय, का्रन्ति, शान्ति, आशा, निराशा, उत्साह, कुंठा, विभत्सता, प्रेम, घृणा, धार्मिकता, नास्तिकता, अनिश्वरवाद आदि विविधरुपमा वैश्विकस्तरमा र मानवीय गुणको रुपमा अभिव्यक्त भएको पाउँंदछौँं । साहित्यले यिनै विषयहरुलाई कविता, कथा, नाटक आदि विविध विधाको माध्यमबाट अभिव्यक्त गर्दछ ।  साहित्यकारलेजीवन र जगतलाई अभिव्यक्त गर्दछ भन्ने कुरा पहिले नै भनियो । जब साहित्यकारले आफूभित्र रहेको मनोभाव अथवा मनोजगतलाई बाहिरी जगतसंग तादात्म्य स्थापित गराउँंदछ , उसको सृजनामा भौतिकता, मानवीयता, मानवीय पीड़ा र निदानको कारकतत्व भौतिक जगतमै अभिव्यक्त भइरहेको हुन्छ । र जब साहित्यकारले समग्र मानवीय अस्तित्वबोध, मानवीय पीड़ा र त्यसको निदानको कारकतत्व कुनै पारलौकिकतामा खोज्न थाल्दछ , उसको सृजनामा अभौतिक काल्पनिकता, वायवियता, निरीहता, मानवीय अस्तित्वहीनता आदि अमानवीयता देखिन थाल्दछ । यस प्रकारका रचनाहरुले मानवीय पीड़ाबाट मुक्तहुन मानवीय प्रयासहरु भन्दापनि पारलौकिक परनिर्भरता र अलौकिकको स्तुतिमा भरपर्न तर्फ प्रेरित गर्दछ । यहाँं मननीय के छ भने साहित्य जुनसुकै भएपनि, उसको अन्तिम लक्ष्य सुख नै हो । सुख अर्थात दु?खबाट मुक्ति अर्थात आवश्यकताको संसारबाट मुक्त भएर स्वतन्त्रताको संसारमा रमाउनु । तर आवश्यकताको संसारबाट मुक्त कसरी हुने प्रश्न मुख्यतः दार्शनिक प्रश्न हो , जसको कलात्म्क व्याख्या र उत्तर खोज्ने काम साहित्यले गर्दछ । ती रुपबादी र कलावादी साहित्यकारहरुसमेत जस्ले साहित्यमा तटस्थको कुरा गर्दछन्, उनिहरु समेत साहित्य मनोरञ्जनको निमित्त हो भन्न छुटाउँंदैनन्अर्थात् उद्देश्य भन्न छुटाउँंदैनन् । साहित्यको भौतिकवादी धारा प्रकृत्तिवाद, स्वच्छन्दतावाद र अराजकतावाद हुँंदै प्रगतिवादमा विकास ग¥यो । आफैद्वारा निर्मित देवत्वसंग गँंठजोड गरेको राजनैतिक सत्ता (जस्ले समाजका धार्मिक, सांस्कृतिक, सामाजिक र आर्थिक सबै आयामहरुलाई नियन्त्रित गर्दछ) मानवको पीड़ाको मूख्य कारकतत्वमा विकसित भएपछि पीड़क विरुद्धको सर्वतोमुखी संघर्षमा विजय प्राप्त गरेपछि मात्र सुखको अनुभूति गर्न सकिन्छ भन्ने अवधारणा र मानवीय श्रम र सौर्यमा विश्वास गर्ने आलोचनात्मक यथार्थवाद र अझ त्यसभन्दा माथीसमाजवादी यथार्थवादमा यसले आफूलाई विकसितगरायो । एउटा अध्यात्मवादी वा पारलौकिकतावादी र काल्पनिक भौतिकवादीभन्दा भिन्न प्रगतिवादीहरुले साहित्यको विषय र पात्रहरुको प्रस्तुति देवत्वको महिमागान भन्दापनि विचार होस वा सत्ता, पीड़ाका सबै श्रोत कारकहरुको विरुद्ध मानवीय संघर्षमा रत् समुदाय, पात्र र विचारलाई केन्द्रमा राख्दछ । अतः प्रगतिवादी साहित्यकारहरु र साहित्यहरु मानवीय र एउटा पीड़ामुक्त मानवीय समाजको निर्माणको पक्षमा सार्थक हुने गर्दछन् । साहित्यबारे यस समग्र विमर्शको सार के हो भने साहित्यका दूईवटा धाराहरु हुन्छन् । एउटाको केन्द्रमा अलौकिक देव र अभौतिकता हुन्छ भने अर्कोको केन्द्रमा मानव र भौतिकता हुन्छ । आध्यात्मिक साहित्यकारका सृजनाहरुमा खुशी, निरासा, कुन्ठा , त्रासदी, मुक्ति र शान्ति सबै अलौकिकतामा नै समर्पित हुन्छ, यसले निष्कामता र अगतितिर प्रेरित गर्दछ । त्यसतै भौतिकवादी विशेष गरेर प्रगतिवादी साहित्यकारको सृजनामा खुशी, आशा, उत्साह, क्षोभ, घृणा, आक्रोश, वर्गसंघर्ष, समाजवादी स्वप्न, पराजय, विजय, मानवीय सौर्य र संघर्ष सबै मानवीय हितप्रति समर्पित हुन्छ । यसले निराशा, कुन्ठा र अगतिशीलतालाई घुणा गर्दछ भने सम्पूर्ण अर्थमा मानवीय समाजको निर्माणको निम्ती संघर्ष गर्न प्रेरित गर्दछ । साहित्यका यी दुई दृष्टिकोणहरु एतिहासिक प्रक्रियामा, आध्यात्मिक दृष्टिकोण कयौँंपटक मानवीय धारा नजिक आएकोपनि देखिन्छ । यया, बुद्ध दर्शनबाट प्रभावित सहजानन्दका पक्षधर देहवादी सरहपा र भुसुकपालगायत देहवादी र सहजयानी सिद्ध साहित्यकारहरु, कबीर आदिलाई लिन सकिन्छ । श्रमजीविपक्षधर माक्र्सवादी विचारको विकास र सोभियतसंघमा मजदूरहरुले साम्यवादी समाजको लक्ष्य लिएर विद्रोह गरेर राज्य स्थापना गरेपछि कयौ कलावादी मानवीय साहित्यकारहरु समेत समाजवादी र साम्यवादी स्वप्न बोकेको प्रगतिवादी साहित्यिक विचार र प्रवत्तिको नजिक आएको देखिन्छ । यसमा अँंग्रजी साहित्यका प्रसिद्ध प्रकृतिवादी स्वच्छन्दतावादी वर्ड्सवर्थ देखि हिन्दीका रविन्द्रनाथ टैगोर र नेपालीभाषाका महाकवि लक्ष्मीपसाद देवकोटा समेतलाई लिन सकिन्छ । अब प्रश्न उठ्दछ, साहित्यको यस प्रवृत्तिगत यात्रामा मैथिली भाषाका महाकवि विद्यापति कहाँं पर्दछन् । महाकवि विद्यापति मैथिली साहित्यको ऐतिहासिक यात्रामा कलाको दृष्टिले सबैभन्दा माथिल्ला मानदण्ड हुन् भन्नेमा कसैको विमति छैन । कला र साहित्यिक सामथ्र्यको दृष्टिले उनि अद्वितीय हुन् भन्नेमापनि कुनै संशय छैन । तर कवि विद्यापतिको गीत र कवितामा निहित विचारहरु अनालोच्य हुन त ? कयौँं समालोचकहरुले उनलाई कला र विचार दुबैमा सम्पूर्ण कविभन्दछन् । कयौँंले उनको कवितामा अतिशय मात्रामा रहेको स्तुति, निरीहता र अति श्रृङ्गारिकतालाई तत्कालिनमा अर्थात विद्यापतिको कालखण्डमा राखेर विचार गर्नुपर्ने आग्रह राख्दछन् । गत हप्ताको विद्यापति पुरस्कार कार्यक्रममा समेत यस प्रकारका विचार पोखिएका थिए । यसैगरि एउटा पक्षले विद्यापतिलाई देवत्वकरण गरेर उनमाथीको सबैप्रकारको आलोचनालाई निषेध गर्न चाहन्छन् । गतिशील संसारमा कुनैपनि विचार आलोचनाभन्दा पृथक हुन सक्दैन । विद्यापतिपनि हुन् सक्दैनन् । तर यसोभनि रहँंदा उनको कला र साहित्यिक सामथ्र्य प्रति असम्मानको अर्थमा बुझिन्छ भने त्यो गलत र बुझाईको दरिद्रपना हुनेछ । विद्यापति एउटा धर्मभीडू चेतनाका श्रृङ्गारिक कवि हुन् । मैले यसो भनिरहँंदा मैथिलीभाषाका प्रसिद्ध र मेरापनि श्रद्धेय प्रगतिशील स्वफर्त कवि यात्री ( हिन्दीका नागार्जुन, बैद्यनाथ झा)को रोष सहनु पर्ने हुन्छ । उनले विद्यापतिलाई राज दरबारका रंग रागका श्रृङ्गारिक कवि भन्नेहरुलाई वायू विकारग्रस्त उग्रवाम भनेका छन् । तर यति भनेर पनि विद्यापतिको गीतहरुमा प्रयुक्त विविध नग्न बिम्बहरुको माध्यमबाट नायिकाको नख शिख बर्णन, राजा शिवसिंह, रुपनरायन, लखिमादेवी, कृष्ण, राधा, आदिको श्रृङ्गारिक वर्णन जस्ले कामातुर आनन्द (इरोटिक प्लेजर) बाहेक अन्य कुनै मानवीय आनन्द सृजना गर्दैन, भन्ने तथ्यलाई उपेक्षा गर्न सकिँंदैन । न त यसले कुनै आध्यात्मिक समर्पणको भाव नै उत्पन्न गर्दछ ।  शायद यसैले होला, जनकवि यात्रीले विद्यापतिलाई श्रृङ्गारिक कवि भन्नेलाई उग्रवामपन्थी भनेपनि आफूपनि सांकेतिक आलोचना गर्नभने बाध्य भएका छन् । उनको आलोचनापनि रोचक छ ः।।।दिक्कदारीमा कहिले काहीँं कवि कोकिल र उनको भनिता–टंकित मालिक मलिकाइनको सामन्ती सत्य सुहाउँंदैन, तर यसमा बिचरा विद्यापतिको के दोष ?” (यात्री समग्र ÷राजकमल प्रकाशन, २००३) वस्तुतः यसलाई महाकविप्रति जनकविको कविसुलभ आसक्ति मात्र भन्न सकिन्छ । होइन भने विद्यापतिका कोमल कान्त पदावलीको सरल अनुवाद सार्वजनिक स्थलमा सुनाउन गाहे छ । यहाँं केही उदारण प्रस्तुत छ, अनुवाद आफै गर्नुस— ।।।भुज कुच चाप, जीव जौँं साठ, कुच कंचन कोरी काठ”।।।दिने दिने उन्नत पयोधर पीन । बाढ़ल नितम्ब माझ भेल खीन ।।”क्नक लतापर श्रीफल बेढ़ल, बीजू गरल बहुभाती ।।“कुच युग चारु चकेबा , निञकुल मिलत आनि कोने देवा ।ते शंका भुज पाशे, बाँंधि धरिअ उडि़ लागत अकासे ।।““सजनी निहुरि फुकु आगि, तोहर कमल भमर देखल मदन उठल जागि ।”र अन्तिम,“विद्यापति कवि गाओल रे, रस बुझ रस मन्त, रुप नराएन नागर रे लखिमादेवी कन्त । ”विद्यापतिका प्रायः सबै श्रङ्गारिक गीतहरुमा यस प्रकारका बिम्बहरु भरिएको छ । अतः उनि एउटा सिद्धहस्त श्रृङ्गारिक कवि हुन् भन्ने तथ्यलाई अस्वीकार्नु सूर्यलाई हत्केलाले छेक्नु सरह हुनेछ ।विद्यापतिले शिव, भोला र महादेवलाई केन्द्रमा राखेर लेखेका केही गीतहरुमा त केहीमा भक्त विद्यापतिले इष्ट महादेव र पार्वतीको दाम्पत्य चित्रको माध्यमबाट गाहस्र्थजीवनका तत्कालीन चित्र उतारेको पाइन्छ, भने केहीमा आफूलाई अधम मानेर मुक्तिको निम्ती निरीह स्तुतिहरु छन् । मेरो दृष्टिमा विद्यापतिका श्रृङ्गारिक भन्दा नचारी र महेशवाणीहरुमा केही अंशमा मानवीय जीवनका जटिलता, गरीबी, उपेक्षा आदि उदास भावहरु उद्धृत भएका छन् । तर यसको निदानभने उनि मानवीय प्रयासमा नभई आधिभौतिकतामा खोज्दछन् — कखन हरब दुःख मोर हे भोला नाथ । यस अर्थमा उनलाई मानवीय स्वाभावको श्रृङ्गार र उदास भावको गायक भन्न सकिनछ । समग्रमा विद्यापति श्रृङ्गार र स्तुतिका कवि हुन् । निश्चितरुपमा उनका कविता र गीतहरु तत्कालीन परिवेशमा लेखिएका छन् । वर्तमानमा यसको वैचारिक निष्कर्ष पुरातन छ , तर उनको कोमल बिम्ब र कलाको मानदण्ड चरमोत्कृष्ट छ । यस अर्थमा उनि अद्वितीय छन् । त्यसैले त छ सय वर्ष बितिसक्दापनि उनि मैथिलहरुको घर घरमा गुँंजित छन् । साँंचै उनि मैथिलीका महाकवि हुन्, जस्को सामथ्र्यमा गर्व गर्न  सकिन्छ । 

जनकपुरधाम : हेल्प मधेशीको आर्थिक सहयोगले घरविहिन दुखारन पासमानको...

जनकपुरधाम : आफ्नै अपरहण गराएर झूठो नाटक गरी रकम...

रौतहट : रौतहट जिल्लाको गौरमा जारी रहेको गौर नगरस्तरीय...

रौतहट: हत्या गर्ने उदेश्यले गोली हानि फरार भएका एक...

गौशाला । महोत्तरीको गौशाला उद्योग वाणिज्य संघका लागि मनोनयन...

जनकपुरधाम : पश्चिमी वायुको प्रभावले तीन दिनसम्म बदली र वर्षाको...

राजविराज । सप्तरी जिल्लाको राजविराज नगरपालिका वडा नम्वर–१५ स्थित देउरी–भरुवामा...

नयाँदिल्ली । भारतको कश्मीरमा विहिवार भएको आतंककारी आत्मघाती हमलामा कम्तिमा...

धनुषामा ११ वर्षीय बालिकाको विहिवार लास फेला परेको छ...

काठमाण्डु । नेपाल इन्जिनियरिंग कलेजको विवादमा लाखौ घुस लिएको आरोप...

प्रदेशसभा २ मा समिति गठनमा नेकपामा भाँडभैलो ,प्रदेशसभा २ मा...

पूर्वपश्चिम राजमार्ग र सिरहाका अन्य सहायक सडकमा ट्राफिक सङ्केत...

सप्तरी : प्रदेश नं २ सरकारद्वारा सञ्चालित ‘बेटी पढाउ...

काठमाडौँ : प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले आज देशवासीका नाममा...

भरतपुर : पश्चिमा संस्कृति भए पनि पछिल्लो समय नेपालमा प्रणय...

जनकपुरधाम : बुधबार तत्कालिन विद्रोही नेकपा माओवादीले सशस्त्र विद्रोह थालेको...

महानगरमा नमुना मुसहर वस्तीको शिलान्यास , विपन्न दलित मुसहरहरुको वस्तीमा...

जनकपुरधाम । नेकपाका बरिष्ट नेता माधव कुमार नेपालले बुधवार जनकपुरधाम...

नेकपाका बरिष्ठ नेता माधवकुमार नेपालले पार्टीको निर्णय बिना जनयुद्ध दिवस...

नेपाली काँग्रेस पर्साले वीरगञ्ज महानगरपालिकाको स्वामित्वमा रहेको जग्गाहरुमा नेपाली...

पर्सा । नियान्त्रित लागूऔषध ईन्जेक्सन १५ सय थानसहित जिल्ला पर्सा...

जनकपुरधाम । समुदाय-प्रहरी साझेदारीको अवधारणा अनुसार जिल्ला धनुषा जनकपुर उप(महानगरपालिका...

जनकपुरधाम । उपप्रधान तथा स्वास्थ्य जनसंख्या एव्म जनसंख्या मन्त्री उपेन्द्र...

जीतपुर : दोस्रो जीतपुर बृहद खेलकुद ,साँस्कृतिक एवँ ब्यपार मेला...

बीरगंज : नेपालमा आफ्नो पहिचान स्थापित गराउन सक्रिय रहेको कानू...

: सिरहाको मिर्चैयामा आज विहान करिब ६ बजे तिर ...

जनकपुरधाम । धनुषाको गणेशमान चारनाथ नगरपालिकाको भरतपुरमा साना किसान कृषि...

जनकपुरधाम : धनुषाको लक्ष्मीनियाँ गाउँपालिका १ सोहनीमा बुधवार (आज)बाट महायज्ञ...

सप्तरीको तिलाठी कोइलाडी गाउँपालिका वडा नम्वर– १ तिलाठीमा अन्तर्रा्ष्ट्रिय...

धनुषाको कमला नगरपालिकामा विकास निर्माणले गति लिएको छ ।...

महोत्तरी : १० हजार रुपैयाँसहित रंगेहात अख्तियारको नियन्त्रणमा आएका...

रामेछाप : जिल्ला प्रहरी कार्यालयको बा १ झ ७४४७...

काठमाडौँ । शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधिमन्त्री गिरिराजमणि पोखरेलले माध्यमिक शिक्षा...

काठमाडौं । उपप्रधानमन्त्री एवं स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्री उपेन्द्र यादवकी...

सर्लाही । रिपोटर्स क्लब नेपाल प्रदेश न-२ ले समाचार...

जनकपुरधाम । धनुषा जिल्लामा स्वास्थ्य बीमा कार्यक्रम शुभारम्भ भएको छ...

बारा प्रहरीले जीतपुरसिमरा उपमहानगरपालिकाको जीतपुरबाटप्रतिबन्धित लागु औषध ८ किलो...

हुम्ला : लामो हिमपातसँगै जिल्लाको सिमकोट गाउँपालिकाअन्तर्गत स्याडा गाउँमा...

बाँके : अब तपाईँको गाडी इण्टरनेटबाटै जाँच हुनेछ । लामो...

सिराहा । नेकपा अध्यक्ष प्रचण्डले संविधानमै शिक्षा र स्वास्थ्यलाई जनताको...