Thu, 20 Sep 2018
ताजा समाचार
लामो दुरीमा गाडी नचल्दा यात्रुहरु अलपत्र , सामान ढुवानी पनि || मल बन्दरगाहमै थन्कियो || खेलकूदले देशलाई चिनाएको छ: मन्त्री विश्वकर्मा || पेट्रोलियम पदार्थको मूल्यवृद्धि फिर्ता लिन माग || डिजिटल प्रणालीको शुभारम्भ || विष्टको निधनप्रति काँग्रेसद्वारा दुःख व्यक्त || महान्यायाधिवक्तविरुद्ध खनिए ट्रम्प || माछापालन योजना || मदिरा नष्ट || एक बन्दीको मृत्यु || मुसहर बस्तीमा संविधान दिवस, संविधान सबैको साझा छहारी होस् || मौका परीक्षाको नतिजा सार्वजनिक || सीके राउतका १०० बढी कार्यकर्ता पक्राउ || डा.सीके राउतका समर्थकहरुले निकाले हजारौको संख्यामा रयाली || निर्वाचन कार्यक्रम सार्वजनिक || पेट्रोलियम पदार्थको मूल्यवृद्धि फिर्ता लिन माग || समृद्धिको राष्ट्रिय दायित्वमा सहयोगी हुन प्रधानमन्त्रीको आह्वान || विधार्थी फोरमको जिल्ला अधिवेशन संपन्न || लागुऔषधसहित एक पक्राउ || एसिड आक्रमणको आरोपमा एक युबक पक्राउ || मलेशियामा विषाक्त मदिरा सेवनबाट ६ को मृत्यु || मोटरसाइकल दुर्घटनामा एकको मृत्यु || फोरमले संविधान दिवस नमनाउने || आज संविधान दिवस मनाइँदै, काठमाडौंको टुंडिखेलमा विशेष समारोह || सम्बन्ध विच्छेदका लागि अदालतमा धाउने पुरुषहरुको संख्या बढ्यो || उपराष्ट्रपति पुन बुधबार चीन जाँदै || मुन–किमबीच दुई घन्टा लामो वार्ता || एएफसी यू १६ फुटबल आजदेखि काठमाडौंमा, नेपालले फिलिपिन्सको सामना गर्ने || १५ बर्ष देखि फरार प्रतिबादी पक्राउ || काठ बेचेको भन्दै स्थानीयले रेन्जपोष्ट कार्यालय घेराउ || प्रहरी चौकी बिश्रामपुर घेराउ || ईलाका प्रशासन कार्यालय चन्द्रनिगाहपुरलाई ज्ञापन पत्र || कञ्चनपुरमा भारतीय हात्तीको आतंक, अन्नबाली नष्ट || चालकहरु नै बन्दमा उत्रिए, जनकपुरधाम प्रभावित || श्रीलंका एसिया कप क्रिकेटको समूह चरणबाटै बाहिरियो || सिरियाका लागि उडेको रुसी सैन्य बिमान सम्पर्कविहीन || रामबहादुर बम्जनमाथि बलात्कारको आरोप || सायबर सेक्युरिटी सम्बन्धि प्रशिक्षण सम्पन्न || गुणस्तरीय काम गर्नुस : मन्त्री सोनल || बालवालिकालाई शैक्षिक सामाग्री वितरण ||
मिथिलाको अर्थतन्त्र

चैत्र १५, २०७३

डा. सुरेन्द्र लाभ


जीवनका विभिन्न पाटाहरु मध्र्ये आर्थिक’ पाटाले  वर्तमान युगमा अति महत्वपूर्ण स्थान राख्ने गरेको तथ्य प्रति कसैको विमति हुन सक्दैन । यहाँ मिथिला शब्दको प्रयोग जानी जानी गरिएको छ ।

किनभने दुई नम्बर प्रदेश लेख्न मन लागेन । मिथिला शब्दको इतिहास छ । यहाँको संस्कृतिमा पनि यो शब्द जिवितै छ ।

हुन सक्छ भविष्यमा पनि यस दुई नम्बर प्रदेशको नामाकरण मिथिला नै रहोस ।
भनिन्छ राजा दशरथ आफ्नो पुत्र्र  राम’ को वरियाती लिएर जनकपुर प्रवेश गरे र एउटा विशाल घरको अगाडी सबै वरियातीलाई रोके ।

घरको सम्पन्नता हेरेर उनलाई के भान भयो भने यही हो जनकको दरबार तर शोधपुछ गर्दा त्यो त एउर्टा   डोमर्’ को घर पो रहेछ । त्यति बेलाको मिथिला सम्पन्न थियो  भने तथ्य  यसबाट प्रमाणित हुन्छ । तर आजकै मिथिर्ला  दुई नम्बर प्रदेश’ अर्थात सप्तरी, सिरहा, धनुषा, महोत्तरी, सर्लाही रौतहट, बारा र पर्सा जिल्ला अति पछौटेपनको शिकार हुन पुगेको छ। सरकारी तथ्यांक अनुसार मानव विकास
सूचाकांकको आधारमा यी जिल्लाहरु कतिपय दुर्गम पहाडी जिल्लाहरु भन्दा पनि तल आइसकेको स्थिति छ । तसर्थ मिथिलाको अर्थतन्त्रको स्थिति र यसलाई माथि उकास्ने विषयमा गम्भिर चिन्ता र प्रयासको आवश्यकता छ ।
कृषि प्रणाली
कृषि यसक्षेत्रको जीविकोपार्जनको मूल आधार हो । अर्थतन्त्रसंग मात्र हैन यस क्षेत्रमा कृषि धर्म र संस्कृति संग जोडिएको विषय हो । सीता को जन्म पनि कृषि प्रणाली सँग सम्बन्धित छ ।

मिथिलाको संस्कृतिको सूक्ष्म ब्याख्या गर्ने हो भने प्रत्येक पर्व त्योहार कुनै न कुनै रुपमा कृषिसंग जोडिन जान्छ । तर यति महत्वपूर्ण क्षेत्र हुँदा पनि यहाँ किसानको हाल बेहाल छ । कृषिमा उत्पादकत्व घट्दो छ । सिंचाईको भरपर्दो व्यवस्था छैन । मल खादको समुचित व्यवस्था छैन। कृषि उपजको लागि बजार छैन । किसानको लागि कृषि जीवन निर्वाहमुखि छ ।

केही बर्ष पूर्व सम्म यी आठवटा  जिल्ला खाध्यान्न निर्यात गर्ने जिल्लाहरु मध्ये पर्थे भने आज खाध्यान्न उत्पादनमा न्यून जिल्लाहरुमा दर्जिएका छन ।

तर धेरै निराश हुनुपर्ने आवश्यकता छैन । केही उपायहरु अपनाएर यसमा सुधार गर्न सकिन्छ ।
    कोशी, कमला, बागमती जस्ता ठुल्ठुला नदीहरुलार्इ  जोडेर सिंचाईको राम्रो प्रवन्ध  मिलाउन सकिन्छ । यसबाट बाढी र सुक्खा दुवै समस्याको  समाधान हुन सक्छ । संग–संगै एउटै बाली धानको उत्पादनमा सीमित हुन गएको किसान बहुवालीमा सजिलै जान सक्छ ।

    यी आठवटा जिल्लामा खाध्यान्नवालीको अतिरिक्त तरकारी, टमाटर, तरबूज, आँप, ताडी जस्ता उत्पादनहरुलाई बढावा दिएर राष्टिय बजार कब्जा गर्न सकिन्छ। स्मरणीय के छ भने हाल तरकारी, टमाटर, आँप जस्ता उत्पादनले केही हदसम्म बजार लिएको पाइन्छ, तर तरबूज, ताडी जस्ता उत्पादनको ठूलो सम्भावना छ। कोकाकोला, पेप्सीकोला, फेन्टा, वीयर जस्ता बस्तुहरुलाई यिनीहरुले सजिलै विस्थापित गर्न सक्छ ।

    यी आठवटै जिल्ला अर्थात मिथिलालाई अर्गे्निक जोनं  को रुपमा विकसित गर्ने । आजभोली विश्वभर अर्गे्निक उत्पादनको धेरै माग छ । यस अवसरलाई छोप्नु पर्दछ । विषादिको प्रबेशलाई निषेद गराई अर्गे्निक कृषि प्रणालि प्रारम्भ गर्नु पर्दछ र यसलाई बजार व्यवस्था संग जोड्नु पर्दछ । यसबाट किसानहरुको आय अत्यधिक मात्रामा बढ्ने छ ।
उद्योगधन्दा
रोजगारी दिने सवभन्दा ठुलो क्षेत्र उद्योग धन्दा नै हुने गर्दछ । तर यहाँ परम्परागत घरेलु हस्तकलाका उद्योगधन्दाहरु धराशायी हुँदै गएको छ । आधुनिक उद्योग धन्दा विकासको लागि जविराजमा ‌‌औधोगिक क्षेत्र को निर्माण गरियो तर गति लिन सकेन । सरकारी लगानीमा स्थापित जनकपुर चुरोट कारखाना, विरगंज चीनी कारखाना जस्ता उद्योग धन्दा बन्द भए । हाल नीजी क्षेत्रबाट स्थापित उद्योग धन्दाहरु बारा र पर्सा जिल्लामा केन्द्रित हुन पुगेको छ ।

यसमा पनि कतिपय उद्योगको अवस्था उत्साहहीन छ । तसर्थ यस प्रकारको परिस्थितिले यस प्रदेशमा बेरोजगारीको गम्भिर समस्या उत्पन्न गरेको छ साथै यस क्षेत्रको आर्थिक समृदिमा पनि ग्रहण लागेको छ ।
तर सुधार गर्न सकिन्छ । जस्तै     यी आठवटै जिल्ला समथर भू भाग भएको र भारत को सीमाना सँग जोडिएकाले कच्चा मालको आयात गर्न र तयारी मालको निर्यात गर्न सजिलो छ ।
    हुलाकी मार्ग निमार्णधीन रहेको र विजुलीको समस्या न्यून हुँदै गएकोले पनि यस क्षेत्रमा उद्योग धन्दा फस्टाउने संभावना छ ।
    भारतीय सीमानाबाट विभिन्न जिल्लामा रेलको बडी लाइन आउने स्थितिले पनि उत्साहको अवस्था देखिन्छ ।
पर्यटन क्षेत्र
मिथिला क्षेत्रमा पर्यटनको पनि राम्रो संभावना छ । खासगरेर आर्थिक र सांस्कृतिक पर्यटनको लागि यो क्षेत्र अति महत्वपूर्ण छ । सप्तरीको सखडा, छिन्नमस्ता भगवती, सिराहाको सल्हेश, फुलवारी, जनकपुरको जानकीमन्दिर लगायत मठमन्दिर र तलाउहरु जलेश्वरको जलेश्वर महादेव, सर्लाहीको ठूलो ताल, बाराको सिम्रौनगढ र भगवती मन्दिर जस्ता अनेकानेक स्थलहरु छन् । यी स्थानहरुमा भारत र नेपालकै विभिन्न स्थानहरुबाट सजिलै आवत जावत गर्ने स्थिति छ । साथै यी सबै जिल्लाहरु पहाडको रमणीय क्षेत्रसंग जोडीएको हुनाले पर्यटकको बसाई अवधि लम्बाउन सजिलै सकिन्छ।
    तर बर्तमान अवस्था संतोषप्रद छैन । यसकालगि केही पाइला चाल्न सकिन्छ । यथा,    सरसफाई
    व्यापक प्रचार प्रसार
    काठमाण्डुको टुर प्याकेज संग जोड्ने     मिथिला भोजनको प्रबन्ध     मिथिला क्षेत्रको पहिचान झल्किने         उपहार सामग्रीको निर्माण    मिथिलाको संस्कृति, कृषि र उद्योगलाई         पर्यटन संग जोड्ने    खास गरेर माछा, मखान, ताडी, तरबूज, आँप जस्ता उत्पादनलाई पर्यटन संग जोड्ने
मानव साधन आर्थिक विकासको लागि सवभन्दा ठूलो साधन भनेको मानव साधन हो । विकासको जून मोडेलले मानवको क्षमताको पूर्ण उपयोग गर्दैन, त्यस्तो मोडेल कहिले पनि उपयुत्त हुन सक्दैन ।

नेपालको कुल जनसंख्या २,६४,९४,५०४ ( वि.सं २०६८ को जनगणना अनुसार ) मध्ये मिथिला क्षेत्रमा जम्मा ५४,०४,१४५ जनसंख्या बसोबास गर्दछन् ।

मिथिला क्षेत्रको कुला जनसंख्या मध्ये काम गर्ने उमेर समूह अर्थात १५ देखी ५९ बर्ष सम्मका कुल २९,१४,७९२ पर्दछन् । यसबाट के स्पष्ट हुन्छ भने यस क्षेत्रमा आर्थिक रुपमा सकृय हुन सक्ने जमात आधी भन्दा बढी रहेको छ । जनशक्तिमा यो क्षेत्र समृद्द रहेको छ ।

    तर स्वास्थ्य र शिक्षामा अत्यधिक पछौटेपन रहेकाले मानव संशाधनको समुचित उत्पादन गर्न सकिएको छैन । अर्को्तिर बैदेशिक रोजगारीमा  यस क्षेत्रबाट अत्यधिक मात्रामा युवाहरु गईरहेका छन् । धनुषा जिल्ला सम्पूर्ण देशमै यस दृष्टिकोणबाट प्रथम रहेको छ । यस प्रदेशको समुचित आर्थिक विकासक लागि मानब साधानको समुचित ब्यवस्थापन आबश्यक देखिन्छ, यथा –     बैदेशिक राजगारीमा युवाहरुको बढ्दो पलायनले गर्दा कृषि श्रमिकको न्यूनता हुँदै गएको छ ।

यसले गर्दा कृषि कार्य नराम्रो संग प्रभावित हुन गएको छ । विदेश पलायन हुनबाट रोक्न र विदेश गएकाहरुलाई फर्काउन आवश्यक छ ।

यसको लागि कृषि कार्यलाई आकर्षक बनाइनुका साथै पूर्बाधार विकासमा र उद्योग धन्दामा यहाँका श्रमिकलाई प्राथमिकता दिइनु आबश्यक छ ।
    बिप्रेषणबाट प्राप्त आयलाई स्थानीय कच्चा पदार्थमा आधारित घरेलु उद्योगमा लगाइने व्यवस्था गर्न आवश्यक छ । यसबाट महिलाहरुको रोजगारी बढ्नुका साथै आयमा विस्तार हुनेछ ।

    यस क्षेत्रमा स्वरोजगार संग जोडेर पाठ्यक्रमको निर्माण आवश्यक छ । यस्तै स्वास्थ्य सेवालाई ग्रामिण क्षेत्रमा विस्तार गरिनु पर्दछ ।

यी सवै प्रयासहरुका लागि तदनुरुपको देशको आर्थिक नीति आवश्यक छ । आर्थिक नितिलाई व्यवहारमा उतार्न त्यो भन्दा पनि जरुरी छ । किन भने सम्पूर्ण देशमै सुशासनको अवस्था अति दुर्बल छ । चारै तिर भ्रष्टाचार ब्याप्त छ । प्रशासन फितलो छ ।

शान्ति सुरक्षा कमजोर छ । आम जनताको मनोबल क्षीण छ । तर पनि यस क्षेत्रको आर्थिक समृदि गर्नु छ  भने यी सबै बाधा अबरोधलाई पार गर्नै पर्दछ ।

जनकपुरधाम । चालकहरुको बन्दले जनकपुरधाम लगायत तराईका ...

वीरगञ्ज : नेपाल आयात गर्न लागिएको मल सिर्सियास्थित सुख्खा...

कास्की : सङ्घीय सरकारका युवा तथा खेलकूदमन्त्री जगतबहादुर विश्वकर्माले...

काठमाडौँ : प्रतिनिधिसभा बैठकमा सांसदले संविधान कार्यान्वयन गर्न मौलिक अधिकारसम्बन्धी...

विराटनगर : प्रदेश नं १ का मुख्यमन्त्री शेरधन राईले...

काठमाडौँ : नेपाली काङ्ग्रेसले अछामका पार्टी क्रियाशील सदस्य टेकबहादुर...

वासिंटन । अमेरिकी राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पले महान्यायाधिवक्ता जेफ सेसन्सप्रति तिखो...

सिरहा । माछा उत्पादन बढाई नगरक्षेत्रलाई समृद्ध बनाउने योजना सिरहाको...

लहान : सिरहा प्रहरीले जिल्लाको विभिन्न स्थानबाट डेढ हजारभन्दा...

गौशाला : महोत्तरी जिल्लाको जलेश्वर कारागारका एक बन्दीको गए राति...

बर्दिवास : महोत्तरी बर्दिवास–१४ स्थित एकीकृत नमूना मुसहर बस्तीका...

भक्तपुर : राष्ट्रिय परीक्षा बोर्डले कक्षा १२ को ग्रेड वृद्धि...

जनकपुरधाम । धनुषाबाट प्रहरीले सीके राउतका समर्थक १०० भन्दा बढीलाई...

जनकपुरधाम । संविधान जारी भएको दिनको विरोधमा ‘स्वतन्त्र मधेस गठबन्धन’ले...

काठमाडौँ : प्रतिनिधिसभाअन्तर्गतका १० वटा विषयगत समितिका सभापति चयनका...

काठमाडौँ : नेपाल यातायात व्यवसायी राष्ट्रिय महासङ्घले पेट्रोलियम पदार्थको...

काठमाडौँ । प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले समृद्धि राष्ट्रिय सङ्कल्प...

रौतहट । समाजवादी विधार्थी फोरम नेपाल जिल्ला कार्य समिति रौतहटको...

वीरञ्ज : भारतबाट लुकाइछिपाइ नेपालतर्फ ल्याइरहेको अवस्थामा सशस्त्र प्रहरी...

चन्द्रपुर । दुई किसोरी लाई एसिड आक्रमणको आरोपमा प्रहरीले एक...

काठमाडौं : मलेसियामा विषाक्त मदिरा सेवनबाट मृत्यु हुने नेपालीको...

बागलुङ : बागलुङ नगरपालिका–२ रुद्रेपिपल भन्ने स्थानमा गएराति ग...

राजविराज । संघीय समाजवादी फोरम नेपालका अध्यक्ष समेत रहेका उप–प्रधान...

काठमाडौं । नेपालको संविधान जारी भएको तेस्रो वर्ष पूरा भई...

सिन्धुली । नयाँ मुलुकी संहिता जारी भएपछि सिन्धुलीमा सम्बन्ध विच्छेदको...

काठमाडौं । उपराष्ट्रपति नन्दबहादुर पुन औपचारिक भ्रमणका लागि बुधबार चीन...

सोल । दक्षिण कोरियाली राष्ट्रपति मुन जाय इन र उत्तर...

काठमाडौं । एएफसी युथ सिक्सटिन महिला फुटबल च्याम्पियनसिपका छनोट खेल...

जीतपुर : ईलाका प्रहरी कार्यालय निजगढले १५ बर्षदेखि चोरि मुदामा...

चन्द्रपुर । जिल्लाको बृन्दावन नगरपालिका १ मा रहेको वृन्दावन...

चन्द्रपुर । रौतहटको बृन्दावन नगरपालिकाका एक युवालाई हतियार थमाएर फसाउन...

चन्द्रपुर । नेपाल तरुणदल नगर समिति चन्द्रपुरले ईलाका प्रशासन...

कञ्चनपुर । कञ्चनपुरको बेदकोट र शुक्लाफाँटा नगरपालिकामा हात्तीले आतंक मच्चाउन...

जनकपुरधाम । चालकहरुको बन्दले जनकपुरधाम लगायत तराई...

काठमाडौं । अफ्गानिस्तानसँग पराजित हुँदै श्रीलंका एसिया कप क्रिकेट प्रतियोगिताको...

काठमाडौं । १४ जना सैनिक बोकेको रुसी सैन्य बिमान सम्पर्कविहीन...

बर्दिबास । राष्ट्रिय बालदिवस २९७५ भदौ २९ ...