Sun, 24 Feb 2019
ताजा समाचार
गोली प्रहार गरी महिलाको हत्या || एक लाख घुससहित पक्राउ || एनसेल विस्फोटका शंकास्पद १६ जना समातिए || कांग्रेसमा किचलो: आफूअनुकूल विधान बनाउने नेताहरुको रणनीतिले समस्या || प्रतिबन्धित संगठनले सञ्चालन गर्दै आएको मदरसा प्रान्तीय सरकारको नियन्त्रणमा || पुलिस तिलोत्तमा गोल्डकपको फाइनलमा, दाउफिन्ससित उपाधि भिडन्त || जनता बचत तथा ऋण सहकारी संस्थाले ७ औ साधारणसभा मनाए || आवश्यकतालाई परिपुर्ति गर्न बजारको विशेष भु्मिका : मन्त्री पोखरेल || दुइदिने निःशुल्क स्वास्थ्य शिविरमा १६ सयभन्दा बढीको स्वास्थ्य परिक्षण || बिवाह उत्सवमा पटाखा पड्काउने ब्यक्तिलाई कार्यवाही गरिने || नेकपा प्रदेश विवादको प्रतिवेदन पेश, महतो पक्ष दोषी || लाटी किसोरीलाई सामुहिक बलात्कार || राजपाका मेयर ‘श्रीमान्’ उपमेयरबाट परेशान || संघले प्रदेशलाई पोष्टम्यान बनायो : मन्त्री साह || गायत्री महायज्ञ ऐतिहासिक बनाउन हिन्दू परिसद द्वारा बीरगंजमा शोभायात्रा निकलियो || ईनर्वाका सई गौत्तमको सक्रियता,चरेश सहित एक पक्राउ || प्रधानमन्त्रीलाई ज्ञापनपत्र बुझाउँदै निर्मलाको बुबाआमाद्वारा धर्ना स्थगन || ‘बुद्धको देशमा बुद्धको प्रचार’ || मोटर साईकलले जंगली जनावरलाई ठक्कर दिदा जनावर सहित २ जना || महोत्तरीमा टिपरको ठक्करले एकको मृत्यु || निर्मला पन्तको हत्या भएको ७ महिना पूरा – उपलब्धि शून्य, || श्रीमतीको बञ्चरोले हत्या गरे पश्चात, काटिएको टाउको लिएर पुलिस थाना || चन्द्रपुर वडा न. ५ द्धारा खेल सामाग्री वितरण || बन्द भएको पुलको काम सुरु || भाषा सास्कृतिको सवालमा सरकार गम्भीर देखिएन आलम || राईस मिलको जग्गा अधिग्रहण गर्ने मुख्यमन्त्रीको वाचा भएन पुरा || काँग्रेसमा विवाद गहिरिदै, केन्द्रिय समिति बैठक स्थगित || डीजे रथ चालकको मृत्यु || ‘बेटी बचाउ,बेटी पढाउ’ कार्यक्रम राष्ट्रिय बनोस् || .बर्थिङ सेन्टर स्थापना || कृषिलाई अझ प्रभावकारी बनाउन बिउ व्यवसायीलाइ नगर प्रमुख || महायज्ञ सुरु , पहिलो दिन विशाल कलश यात्रा || नेपाली काग्रेसका सभापती देउवालाई जीतपुरबासीले स्वागत || गौशाला उद्योग वाणिज्य संघको नेतृत्वमा रामराजाप्रसाद साहका प्यानल विजयी || चोरी गरिएको मोटरसाईकल सहित ३ जनालाई महोत्तरी प्रहरीले गरे सार्वजानिक || २३ दिन देखि युवक वेपत्ता || कोईरालामाथि कड्किए देउवा || ‘सनी लियोनी’ बिहारको जुनियर इञ्जिनियर पदको परीक्षामा टप ! || दुई बालिका एकै दिन बलात्कृत || लागुऔषधसहित तीन महिला पक्राउ ||
मिथिलाको अर्थतन्त्र

चैत्र १५, २०७३

डा. सुरेन्द्र लाभ


जीवनका विभिन्न पाटाहरु मध्र्ये आर्थिक’ पाटाले  वर्तमान युगमा अति महत्वपूर्ण स्थान राख्ने गरेको तथ्य प्रति कसैको विमति हुन सक्दैन । यहाँ मिथिला शब्दको प्रयोग जानी जानी गरिएको छ ।

किनभने दुई नम्बर प्रदेश लेख्न मन लागेन । मिथिला शब्दको इतिहास छ । यहाँको संस्कृतिमा पनि यो शब्द जिवितै छ ।

हुन सक्छ भविष्यमा पनि यस दुई नम्बर प्रदेशको नामाकरण मिथिला नै रहोस ।
भनिन्छ राजा दशरथ आफ्नो पुत्र्र  राम’ को वरियाती लिएर जनकपुर प्रवेश गरे र एउटा विशाल घरको अगाडी सबै वरियातीलाई रोके ।

घरको सम्पन्नता हेरेर उनलाई के भान भयो भने यही हो जनकको दरबार तर शोधपुछ गर्दा त्यो त एउर्टा   डोमर्’ को घर पो रहेछ । त्यति बेलाको मिथिला सम्पन्न थियो  भने तथ्य  यसबाट प्रमाणित हुन्छ । तर आजकै मिथिर्ला  दुई नम्बर प्रदेश’ अर्थात सप्तरी, सिरहा, धनुषा, महोत्तरी, सर्लाही रौतहट, बारा र पर्सा जिल्ला अति पछौटेपनको शिकार हुन पुगेको छ। सरकारी तथ्यांक अनुसार मानव विकास
सूचाकांकको आधारमा यी जिल्लाहरु कतिपय दुर्गम पहाडी जिल्लाहरु भन्दा पनि तल आइसकेको स्थिति छ । तसर्थ मिथिलाको अर्थतन्त्रको स्थिति र यसलाई माथि उकास्ने विषयमा गम्भिर चिन्ता र प्रयासको आवश्यकता छ ।
कृषि प्रणाली
कृषि यसक्षेत्रको जीविकोपार्जनको मूल आधार हो । अर्थतन्त्रसंग मात्र हैन यस क्षेत्रमा कृषि धर्म र संस्कृति संग जोडिएको विषय हो । सीता को जन्म पनि कृषि प्रणाली सँग सम्बन्धित छ ।

मिथिलाको संस्कृतिको सूक्ष्म ब्याख्या गर्ने हो भने प्रत्येक पर्व त्योहार कुनै न कुनै रुपमा कृषिसंग जोडिन जान्छ । तर यति महत्वपूर्ण क्षेत्र हुँदा पनि यहाँ किसानको हाल बेहाल छ । कृषिमा उत्पादकत्व घट्दो छ । सिंचाईको भरपर्दो व्यवस्था छैन । मल खादको समुचित व्यवस्था छैन। कृषि उपजको लागि बजार छैन । किसानको लागि कृषि जीवन निर्वाहमुखि छ ।

केही बर्ष पूर्व सम्म यी आठवटा  जिल्ला खाध्यान्न निर्यात गर्ने जिल्लाहरु मध्ये पर्थे भने आज खाध्यान्न उत्पादनमा न्यून जिल्लाहरुमा दर्जिएका छन ।

तर धेरै निराश हुनुपर्ने आवश्यकता छैन । केही उपायहरु अपनाएर यसमा सुधार गर्न सकिन्छ ।
    कोशी, कमला, बागमती जस्ता ठुल्ठुला नदीहरुलार्इ  जोडेर सिंचाईको राम्रो प्रवन्ध  मिलाउन सकिन्छ । यसबाट बाढी र सुक्खा दुवै समस्याको  समाधान हुन सक्छ । संग–संगै एउटै बाली धानको उत्पादनमा सीमित हुन गएको किसान बहुवालीमा सजिलै जान सक्छ ।

    यी आठवटा जिल्लामा खाध्यान्नवालीको अतिरिक्त तरकारी, टमाटर, तरबूज, आँप, ताडी जस्ता उत्पादनहरुलाई बढावा दिएर राष्टिय बजार कब्जा गर्न सकिन्छ। स्मरणीय के छ भने हाल तरकारी, टमाटर, आँप जस्ता उत्पादनले केही हदसम्म बजार लिएको पाइन्छ, तर तरबूज, ताडी जस्ता उत्पादनको ठूलो सम्भावना छ। कोकाकोला, पेप्सीकोला, फेन्टा, वीयर जस्ता बस्तुहरुलाई यिनीहरुले सजिलै विस्थापित गर्न सक्छ ।

    यी आठवटै जिल्ला अर्थात मिथिलालाई अर्गे्निक जोनं  को रुपमा विकसित गर्ने । आजभोली विश्वभर अर्गे्निक उत्पादनको धेरै माग छ । यस अवसरलाई छोप्नु पर्दछ । विषादिको प्रबेशलाई निषेद गराई अर्गे्निक कृषि प्रणालि प्रारम्भ गर्नु पर्दछ र यसलाई बजार व्यवस्था संग जोड्नु पर्दछ । यसबाट किसानहरुको आय अत्यधिक मात्रामा बढ्ने छ ।
उद्योगधन्दा
रोजगारी दिने सवभन्दा ठुलो क्षेत्र उद्योग धन्दा नै हुने गर्दछ । तर यहाँ परम्परागत घरेलु हस्तकलाका उद्योगधन्दाहरु धराशायी हुँदै गएको छ । आधुनिक उद्योग धन्दा विकासको लागि जविराजमा ‌‌औधोगिक क्षेत्र को निर्माण गरियो तर गति लिन सकेन । सरकारी लगानीमा स्थापित जनकपुर चुरोट कारखाना, विरगंज चीनी कारखाना जस्ता उद्योग धन्दा बन्द भए । हाल नीजी क्षेत्रबाट स्थापित उद्योग धन्दाहरु बारा र पर्सा जिल्लामा केन्द्रित हुन पुगेको छ ।

यसमा पनि कतिपय उद्योगको अवस्था उत्साहहीन छ । तसर्थ यस प्रकारको परिस्थितिले यस प्रदेशमा बेरोजगारीको गम्भिर समस्या उत्पन्न गरेको छ साथै यस क्षेत्रको आर्थिक समृदिमा पनि ग्रहण लागेको छ ।
तर सुधार गर्न सकिन्छ । जस्तै     यी आठवटै जिल्ला समथर भू भाग भएको र भारत को सीमाना सँग जोडिएकाले कच्चा मालको आयात गर्न र तयारी मालको निर्यात गर्न सजिलो छ ।
    हुलाकी मार्ग निमार्णधीन रहेको र विजुलीको समस्या न्यून हुँदै गएकोले पनि यस क्षेत्रमा उद्योग धन्दा फस्टाउने संभावना छ ।
    भारतीय सीमानाबाट विभिन्न जिल्लामा रेलको बडी लाइन आउने स्थितिले पनि उत्साहको अवस्था देखिन्छ ।
पर्यटन क्षेत्र
मिथिला क्षेत्रमा पर्यटनको पनि राम्रो संभावना छ । खासगरेर आर्थिक र सांस्कृतिक पर्यटनको लागि यो क्षेत्र अति महत्वपूर्ण छ । सप्तरीको सखडा, छिन्नमस्ता भगवती, सिराहाको सल्हेश, फुलवारी, जनकपुरको जानकीमन्दिर लगायत मठमन्दिर र तलाउहरु जलेश्वरको जलेश्वर महादेव, सर्लाहीको ठूलो ताल, बाराको सिम्रौनगढ र भगवती मन्दिर जस्ता अनेकानेक स्थलहरु छन् । यी स्थानहरुमा भारत र नेपालकै विभिन्न स्थानहरुबाट सजिलै आवत जावत गर्ने स्थिति छ । साथै यी सबै जिल्लाहरु पहाडको रमणीय क्षेत्रसंग जोडीएको हुनाले पर्यटकको बसाई अवधि लम्बाउन सजिलै सकिन्छ।
    तर बर्तमान अवस्था संतोषप्रद छैन । यसकालगि केही पाइला चाल्न सकिन्छ । यथा,    सरसफाई
    व्यापक प्रचार प्रसार
    काठमाण्डुको टुर प्याकेज संग जोड्ने     मिथिला भोजनको प्रबन्ध     मिथिला क्षेत्रको पहिचान झल्किने         उपहार सामग्रीको निर्माण    मिथिलाको संस्कृति, कृषि र उद्योगलाई         पर्यटन संग जोड्ने    खास गरेर माछा, मखान, ताडी, तरबूज, आँप जस्ता उत्पादनलाई पर्यटन संग जोड्ने
मानव साधन आर्थिक विकासको लागि सवभन्दा ठूलो साधन भनेको मानव साधन हो । विकासको जून मोडेलले मानवको क्षमताको पूर्ण उपयोग गर्दैन, त्यस्तो मोडेल कहिले पनि उपयुत्त हुन सक्दैन ।

नेपालको कुल जनसंख्या २,६४,९४,५०४ ( वि.सं २०६८ को जनगणना अनुसार ) मध्ये मिथिला क्षेत्रमा जम्मा ५४,०४,१४५ जनसंख्या बसोबास गर्दछन् ।

मिथिला क्षेत्रको कुला जनसंख्या मध्ये काम गर्ने उमेर समूह अर्थात १५ देखी ५९ बर्ष सम्मका कुल २९,१४,७९२ पर्दछन् । यसबाट के स्पष्ट हुन्छ भने यस क्षेत्रमा आर्थिक रुपमा सकृय हुन सक्ने जमात आधी भन्दा बढी रहेको छ । जनशक्तिमा यो क्षेत्र समृद्द रहेको छ ।

    तर स्वास्थ्य र शिक्षामा अत्यधिक पछौटेपन रहेकाले मानव संशाधनको समुचित उत्पादन गर्न सकिएको छैन । अर्को्तिर बैदेशिक रोजगारीमा  यस क्षेत्रबाट अत्यधिक मात्रामा युवाहरु गईरहेका छन् । धनुषा जिल्ला सम्पूर्ण देशमै यस दृष्टिकोणबाट प्रथम रहेको छ । यस प्रदेशको समुचित आर्थिक विकासक लागि मानब साधानको समुचित ब्यवस्थापन आबश्यक देखिन्छ, यथा –     बैदेशिक राजगारीमा युवाहरुको बढ्दो पलायनले गर्दा कृषि श्रमिकको न्यूनता हुँदै गएको छ ।

यसले गर्दा कृषि कार्य नराम्रो संग प्रभावित हुन गएको छ । विदेश पलायन हुनबाट रोक्न र विदेश गएकाहरुलाई फर्काउन आवश्यक छ ।

यसको लागि कृषि कार्यलाई आकर्षक बनाइनुका साथै पूर्बाधार विकासमा र उद्योग धन्दामा यहाँका श्रमिकलाई प्राथमिकता दिइनु आबश्यक छ ।
    बिप्रेषणबाट प्राप्त आयलाई स्थानीय कच्चा पदार्थमा आधारित घरेलु उद्योगमा लगाइने व्यवस्था गर्न आवश्यक छ । यसबाट महिलाहरुको रोजगारी बढ्नुका साथै आयमा विस्तार हुनेछ ।

    यस क्षेत्रमा स्वरोजगार संग जोडेर पाठ्यक्रमको निर्माण आवश्यक छ । यस्तै स्वास्थ्य सेवालाई ग्रामिण क्षेत्रमा विस्तार गरिनु पर्दछ ।

यी सवै प्रयासहरुका लागि तदनुरुपको देशको आर्थिक नीति आवश्यक छ । आर्थिक नितिलाई व्यवहारमा उतार्न त्यो भन्दा पनि जरुरी छ । किन भने सम्पूर्ण देशमै सुशासनको अवस्था अति दुर्बल छ । चारै तिर भ्रष्टाचार ब्याप्त छ । प्रशासन फितलो छ ।

शान्ति सुरक्षा कमजोर छ । आम जनताको मनोबल क्षीण छ । तर पनि यस क्षेत्रको आर्थिक समृदि गर्नु छ  भने यी सबै बाधा अबरोधलाई पार गर्नै पर्दछ ।

कपिलवस्तु । कपिलवस्तुको वाणगंगा नगरपालिकामा एक महिलाको हत्या भएको छ...

कपिलबस्तु । कपिलबस्तुमा एक लाख घुस रकमसहित विद्यालय ब्यवस्थापन समितिका...

काठमाडौं । मुलुकका विभिन्न क्षेत्रमा रहेका टेलिफोन सेवा प्रदायक कम्पनी...

काठमाडौं । नेपाली कांग्रेसले महासमिति बैठक सकिएको दुई महिना बितिसक्दा...

इस्लामावाद । पाकिस्तानको पञ्जाव प्रान्तीय सरकारले प्रतिबन्धित संगठन जैस–ए–मोहम्मदको...

बुटवल: नेपाल पुलिस क्लब बुटवलमा जारी २१औं तिलोत्तमा गोल्डकप फुटबल...

महोत्तरी । महोत्तरीको औरहीस्थित जनता बचत तथा ऋण सहकारी...

आवश्यकताहरुलाई एकअर्कालाई आर्थिक रुपमा विकास गर्नका लागि वजारले महत्वपुर्ण...

सर्लाही । २ नम्बर प्रदेशका सांसद माननीय निरा...

सर्लाही । बिवाह लगायतको उत्सवमा पटाखा पडकाएर रमाइलो गरेको क्रम...

नेकपा कम्युनिष्ट पार्टी (नेकपा)प्रदेश नम्वर २ को संसदीय दलमा...

सिरहामा दुई जनाको बलात्कारको घटना सेलाउन नपाउँदै सप्तरी जिल्लामा बोल्न...

राष्ट्रिय जनता पार्टी(राजपा)नेपालको दोस्रो दिनको बैठकमा मेयरहरुले श्रीमान् उपमेयरहरुबाट...

जनकपुरधाम । प्रदेश २ का समाजिक विकास मन्त्री नवल किशोर...

बीरगंज : रास्ट्रलाई सक्षम,समर्थ एवं समृद बनाउने उद्देश्यका साथ नेपालमा...

वीरगंज । वीरगंज महानगरपालीका वडा नम्बर १६ स्थीत नेपाल...

काठमाडौंः कञ्चनपुरको भीमदत्तनगरपालिका–२ का १३ वर्षीया निर्मला पन्तका बुबाआमाले लामो...

जनकपुरधाम । भारतीय वाणिज्य दूतावास वीरगञ्जको आयोजनमा शुक्रवार राती जनकपुरधाममा...

जिल्ला महोत्तरी औरही नगरपालिका-४ रेडक्रस टोल नजिकै जंगली जनावर...

महोत्तरी । जिल्ला महोत्तरी औरही नगरपालिका-९ स्थित ईनर्वा टोल नजिक...

कञ्चनपुर । कञ्चनपुरको भीमदत्तनगरपाकिला –२ कि १३ वर्षीया किसोरी निर्मला...

बीबीसी । बुधबार भारतको मध्यप्रदेशको मुरैना जिल्लामा एक व्यक्तिले श्रीमतीको...

गौर: रौतहटको चन्द्रनिगाहपुरमा हुने अनर्तराष्ट्रिय कराँते प्रतियोगितामा सहभागिहुने आयोजक टिमका...

गौर : निर्माणाधीन पुलको कामनै बन्द गरेर हिंडेको पप्पु कन्स्ट्रक्सनले...

रौतहटमा विभिन्न कार्यक्रम गरी विश्व मात्रृ भाषा दिवस मनाइएका छन...

गौरको ऐतिहासिक मैदानको रुपमा रहेको गौर राईस मिलको जग्गा...

काठमाण्डु । नेपाली काँग्रेस भित्रको गुटबन्दी सतहमा आएको छ ।...

मलंगवा । विवाहमा चर्को आवाज गर्ने डी जे रथ सर्लाहीको...

राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीले छोरी शिक्षाको लागी प्रदेश २ सरकारले...

गुलरिया नगरपालिका–१२ मा बर्थिङ सेन्टर स्थापना भएको छ । सो...

वीरगन्ज महानगरपालिका नगर प्रमुख विजय कुमार सरावगीले कृषि...

मलंगवा । सर्लाहीको कौडेना गाउँपालिका-३ फुलपरासीमा हुन लागेको श्री...

रन्जन यादव : प्रमुख प्रतिपक्षी दल नेपाली काग्रेसका सभापती...

महोत्तरीको गौशाला उद्योग वाणिज्य संघको नेतृत्वमा रामराजाप्रसाद साहका प्यानल विजयी...

गौशाला । मोटरसाईकल चोरी गरेको आरोपमा पक्राउ परेका ३...

जनकपुरधाम । धनुषा जिल्लाको विदेह नगरपालिका वडा नम्बर ३ कर्माही...

नेपाली कांग्रेसका सभापति शेरबहादुर देउवाले वीपी र जीपी बाहेकका कोईरालाहरुको...

नाममा के छ र ? धेरैले भन्ने गरेको र सुनिएको...

सिरहा जिल्लाको धनगढीमाई नगरपालिका र गोलबजार नगरपालिकामा छुट्टाछुट्टै दुई बालिका...

जनकपुरधाम । जनकपुर–जलेश्वर सडख मण्डबाट प्रहरीले चेकजाँचको क्रममा लागुऔषधसहित तीन...