Sat, 21 Jul 2018
ताजा समाचार
काँग्रेस–नेकपा झडप, ५ घाईते || धरान उपमहानर प्रमुख सुब्बाको दाहसंस्कार शनिबार || मोबाइल ‘एप्स’को प्रयोग गरी अपाङ्गता भएकाको तथ्याङ्क संकलन || गाईलाई सुत्केरी भत्ता.... || महोत्तरीमा लागूऔषध दुव्र्यसनी बढ्दै || भारतका पूर्वअर्थमन्त्रीलाई भ्रष्टाचारको अभियोग || टर्कीमा दुई वर्षे संकटकालको अन्त्य हुने संकेत || भारतमा भवन भत्किदा र सडक दुर्घटना परी १९ को मृत्यु || वरियारपट्टी सशस्त्र प्रहरीका इन्स्पेक्टर खड्काको निगरानीमा तस्करी || महोत्तरीमा महिलाको हत्या, दुईजना पक्राउ || भारतको राज्यसभामा २२ भाषाका दोषासेको व्यवस्था || किम र मुनलाई इन्डोनेसियाली राष्ट्रपतिको निमन्त्रणा || डुङ्गा दुर्घटना हुँदा १६ को मृत्यु, ३० बेपत्ता || औषधिको गुणस्तरवारे अनुसन्धान हुनुपर्छ : स्वास्थ्यमन्त्री यादव || डा केसीका माग सम्बोधन गरिनुपर्छ : नेता थापा || चिनिया टोलीद्वारा झापाका नदीहरूको सर्वेक्षण शुरु || मानव अधिकार हननका ३३ पीडित परिवारले क्षतिपूर्ति पाउने || बीस करोड डलरको परियोजना स्वीकृत || कृषक जडीबुटी खेतितर्फ आकर्षित || पाँच अर्ब २१ करोड राजश्व संकलन || अपहरित बालिका २ महिना बन्धक सामुहिक बलात्कार गर्ने तीन युवक || इंग्ल्यान्ड जाने नेपाली क्रिकेट टोलीको बिदाइ || विद्यार्थीलाई शैक्षिक सामग्री || ‘धाम’ राख्ने मन्त्रिपरिषदको निर्णय || नेकपाः महाधिवेशनमा भाग लिन अध्यक्ष पनि चुनिनुपर्ने || दुर्घटनाको कारण सडकमा लाग्ने हटिया || मकैको बीउ बिक्री भएन || सडक दुर्घटनामा ज्यान गुमाउने बढ्दै || बजेटको प्रभावकारी कार्यान्वयन गराउन प्रधानमन्त्रीको सक्रियता || दुर्घटनामा मोटरसाइकल चालकको मृत्यु || प्रदेश २ मा ‘बेटी पढाऔँ बेटी बचाऔँ’ योजना लोकप्रिय हुँदै || प्रदेशको नामाकरण अन्यौलमा || विष्णुपुर गाउँपालिकाको बजेट रु १९ करोड || निषेधाज्ञासम्बन्धी पहिलाकै आदेशलाई निरन्तरता || नेटो कहिल्यै बलियो हँुदैन– ट्रम्प || विश्वकप विजेता फ्रान्सलाई भव्य स्वागतको तयारी || पाकिस्तानमा भएका हिंसामा परी मृत्यु हुने थपिए || ट्रम्प र पुटिनको शिखर वार्ताको सकारात्मक शुरुवात || नेपाल दक्षिण एशियाली आमन्त्रण तेक्वान्दो : नेपाल च्याम्पियन || एचआइभी वृद्धिदरमा उल्लेखनीय परिवर्तन आएन ||
पत्रकारिताका विविध पक्ष

असाड ४, २०७४

 



किशोर नेपाल


मानव सभ्यताको विकासको क्रममा संसारमा धेरै स्थापित मान्यता विस्थापित भएका छन् । धेरै परिभाषा बदलिएका छन् । मानव विकासक्रमका विविध चरणमा हजारौँ स्थापित परम्पराहरू ध्वस्त भएका छन् । मानिसले प्रचलित दृष्टिकोणमा निरन्तर परिर्वतन नखोज्ने हो भने सामाजिक, राजनीतिक र आर्थिक विकासको गति अवरुद्ध हुन्छ भन्ने कुरा पटक–पटक प्रमाणित भइसकेको छ ।


सामाजिक व्यवस्थापनमा पत्रकारिताको भूमिका महŒवपूर्ण हुनेमात्र होइन, निर्णायक पनि हुन्छ । किनभने, प्रजातन्त्रमा पत्रकारिता जुनसुकै विषयमा पनि जनमतलाई जाँच्ने, जनमत तयार गर्ने रसही वा गलत निर्णयहरूमा जनताको अभिमतलाई प्रस्तुत गर्ने एकमात्र संस्थाको रूपमा रहेको हुन्छ ।

प्रजातन्त्रमा राजनीतिक दलहरूले खास अवधिका लागि शासन गर्ने जनादेश पाएका हुन्छन् । जनादेश पाएको त्यस अवधिभर सरकार चलाउने दलले आफ्नो राजनीतिक घोषणापत्रअनुरूप कार्यक्रम लागू गर्दछ । त्यस्ता कार्यक्रमलाई प्रतिपक्षले गुण र दोषको आधारमा समर्थन वा विरोध गर्ने गर्दछन् ।

तर, त्यस्तो समर्थन वा विरोधको आधार सधैँ गुणात्मक तथा जनताको हितमा नहुन पनि सक्दछ । कतिपय अवस्थामा आ–आफ्नै राजनीतिक स्वार्थका कारण राजनीतिक दलहरूबीच नीति र कार्यक्रमका बारे सहमतिको निर्माण पनि हुन सक्दछ ।

पत्रकारिताको माध्यमद्वारा त्यस्तो नीति र कार्यक्रमको असल र खराब पक्षबारे जनताको अभिमत थाहा पाउन सकिन्छ । यस हिसाबले हेर्ने हो भने पत्रकारिता वा प्रेस जगत् जनताको मतलाई निरन्तर प्रतिनिधित्व गर्ने एकमात्र शक्तिशाली माध्यम हो ।

यसैकारण प्रजातन्त्रमा कार्यकारिणी, विधायिका र न्यायपालिकापछि प्रेसजगत्ले राज्यको चौथो अङ्गको मान्यता पाएको हो । 

संसारका सबै सभ्य र प्रजातान्त्रिक राज्य व्यवस्थाहरुले नागरिक समाजको निर्माण गर्ने, त्यसलाई प्रभावकारी बनाउन र त्यस्तो समाजलाई गतिशील बनाएर कल्याणकारी राज्यको स्थापना गर्न प्रेस जगत्को अपरिहार्य भूमिकालाई स्वीकार गरेका छन् ।

यद्यपि, राज्यव्यवस्था र प्रेस जगत्बीचको सम्बन्ध सधैँ सुमधुर रहेको हुँदैन । तर प्रजातान्त्रिक सरकारहरू प्रायजसो प्रेसका प्रति सहानुभूतिशील हुनैपर्ने बाध्यता हुन्छ । किनभने जुन जनताको प्रत्यक्ष मत पाएर सरकारहरू चुनिएका हुन्छन्, प्रेस जगत्ले पनि त्यही जनताबाट शक्ति आर्जन गरेको हुन्छ ।

प्रेस जगत्ले खासखास विषयमा जनमतसँग विमति प्रकट गरेको छुट्टै मत प्रस्तुत पनि गर्न सक्दछन् तर जनमतलाई निरादर गर्न सक्दैन । प्रजातन्त्रमा जनता र सरकारबीच प्रत्यक्ष सम्बन्ध हुन्छ भने जनता र प्रेस जगत्का बीच पनि त्यस्तै सोझो सम्बन्ध हुन्छ ।

वास्तवमा, जनता र सरकारबीच प्रत्यक्ष सम्पर्कको सक्रिय माध्यममका रूपमा प्रेस जगत्ले काम गरिरहेको हुन्छ । 

केही दशकयता संसारभरि नै प्रेस जगत्को भूमिकामा निकै ठूलो विस्तार आएको छ । खास गरेर दुनियाँका अप्रजातान्त्रिक र निरङ्कुश सरकारहरूका विरुद्ध जनताको आन्दोलनमा प्रेस जगत्ले आफूलाई प्रत्यक्ष रूपले संलग्न गराउन थालेको छ ।

बीसौँ शताब्दीको उत्तराद्र्धमा फिलिपिन्सका तानाशाह फर्डिन्यान्ड मार्कोसविरुद्ध भएको जनआन्दोलन एशियामा प्रेस जगत्को विस्तारित भूमिका रेखाङ्कित गर्ने महŒवपूर्र्ण विन्दु थियो ।

समकालीन विश्व इतिहासमा प्रजातन्त्र स्थापनाका लागि जनताले गरेको लामो र कष्टपूर्ण आन्दोलनमा आन्दोलनकारी शक्तिका रूपमा प्रेस जगत्को सक्रिय र संस्थागत सहभागिता बितेको शताब्दीका लागि नै महŒवपूर्ण घटना हो ।

फिलिपिन्सका पत्रकारहरूले आफूलाई जनताको आन्दोलनमा सक्रिय गराएको घटना एक्लो थिएन । प्रजातन्त्र स्थापनाका लागि भएका जनआन्दोलनहरूमा संसारभरि नै प्रजातन्त्रको पक्षमा प्रेस जगत्ले आफूलाई सक्रिय गराएका थुप्रै उदाहरण पाइन्छन् ।

कसैको पक्ष वा विपक्षमा लेख्न नहुने र कुनै पनि राजनीतिक, आर्थिक वा सामाजिक घटनाको गुण र दोषको आधारमा प्रस्तुत हुनुपर्ने प्रेस जगत्को शास्त्रीय परिभाषा र मान्यताका आधारमा प्रजातन्त्रका लागि भएका जनआन्दोलनहरूमा प्रेसको सक्रिय सहभागितालाई विवादको विषय बनाउन पनि सकिन्छ ।

तर, प्रजातन्त्रमा मात्र स्वतन्त्र प्रेसको अस्तित्व फस्टाउन सक्ने अथवा प्रजातान्त्रिक वातावरणमा मात्र प्रेस प्रभावकारी हुन सक्ने तथ्य शाश्वत हो ।

यो मान्यता सक्रिय रूपले स्थापित हुँदै गएको वर्तमान परिप्रेक्ष्यमा प्रेसले आफ्ना लागि जनआन्दोलनहरूमा स्वाभाविक सहभागिताको भूमिका निर्वाह गर्नु अप्राकृतिक र अस्वाभाविक होइन ।

मानव सभ्यताको विकासको क्रममा संसारमा धेरै स्थापित मान्यता विस्थापित भएका छन् । धेरै परिभाषा बदलिएका छन् ।

मानव विकासक्रमका विविध चरणमा हजारौँ स्थापित परम्पराहरू ध्वस्त भएका छन् । मानिसले प्रचलित दृष्टिकोणमा निरन्तर परिर्वतन नखोज्ने हो भने सामाजिक, राजनीतिक र आर्थिक विकासको गति अवरुद्ध हुन्छ भन्ने कुरा पटक–पटक प्रमाणित भइसकेको छ ।

 शताब्दीको उत्तराद्र्धमा प्रजातन्त्रका लागि भएका जनआन्दोलनहरूमा प्रेस जगत्का सक्रिय सहभागिताका उदाहरण एक होइन अनेक पाइन्छन् ।

विश्वका युगान्तकारी क्रान्तिका महानायकहरूले आमूल सामाजिक परिवर्तन गर्न सक्ने कलमको ताकतलाई कहिल्यै पनि अस्वीकार गरेका छैनन् । रुसी क्रान्तिका महानायक भीआई लेनिनले क्रान्तिका पक्षमा सैद्धान्तिक बहस चलाउन पत्रकारितालाई माध्यम बनाएका थिए ।

यो शताब्दीको पूर्वाद्र्धमा विनाहतियारको संसारकै पहिलो अहिंसात्मक क्रान्तिका प्रयोगकर्ता महात्मा गान्धीले कलमकै भरमा बेलायती साम्राज्यलाई दक्षिण एशियाबाट विस्थापित गर्न सफलता प्राप्त गरे ।

‘योङ्ग इन्डिया’ र ‘हरिजन’जस्ता पत्रिकाहरूलाई गान्धीले भारतीय स्वतन्त्रता सङ्ग्रामका लागि ऊर्जा जुटाउने साधनका रूपमा प्रयोग गरेका थिए ।

गान्धीको अहिंसात्मक सिद्धान्तको आधारमा दक्षिण अफ्रिकाले रङ्गभेदवादी अमानवीय सत्तालाई शान्तिपूर्ण ढङ्गले विस्थापित गरेको धेरै समय भएको छैन ।

आधुनिक चीनका निर्माता माओत्सेतुङ्गले चिनियाँ क्रान्तिलाई सफल बनाउन र यसको सन्देश संसारभरि फैलाउन प्रेस जगत्कै सहारा लिएका थिए ।

समकालीन विश्वमा भएका प्रजातान्त्रिक आन्दोलनहरूमा प्रेस जगत्को सहभागिता र युगान्तकारी क्रान्तिका महानायकहरूले क्रान्तिको सन्देश फैलाउन गरेको प्रेस जगत्को प्रयोगबीच पनि आधारभूत भिन्नता रहेको छ ।

तत्कालीन समयमा क्रान्तिकारीहरूले पत्रकारितालाई क्रान्तिको सन्देश फैलाउने माध्यममात्र बनाएका थिए भने वर्तमान समयमा प्रेस जगत्ले आफूलाई आन्दोलनकै एउटा अङ्गको रूपमा स्थापित गरेको छ ।

समकालीन विश्वमा चलेको कडा राजनीतिक प्रतिस्पर्धामा राजनीतिज्ञहरूले प्रेसको शक्तिको दुरुपयोग वा गलत प्रयोग गरेका अनगिन्ती घटना छन् ।

संसार साम्यवादी र पूँजीवादी धुरीमा विभाजित भइसकेपछि शीतयुद्धको समयमा विश्वका राजनीतिज्ञहरूले प्रेसको शक्तिको खुला दुरुपयोग गरेका थिए ।

यसबाट प्रेस जगत्को साख र मर्यादामा ठूलो क्षति पुग्यो । पछिल्लोपटक विश्वमा प्रजातन्त्रको लहर फैलिएपछि प्रजातान्त्रिक व्यवस्थामा राज्यको चौथो अङ्गका रूपमा स्थापित संस्थाको शक्तिको अपचलनलाई रोक्न पनि प्रजातान्त्रिक आन्दोलनहरूमा प्रेस जगत्को प्रत्यक्ष सहभागिता अनिवार्यजस्तै भइसकेको थियो ।

स्वयम् प्रेस जगत् नै प्रजातान्त्रिक आन्दोलनको एक अनिवार्य सहभागीका रूपमा प्रस्तुत भएकाले एक हदसम्म यस क्षेत्रमा आउन थालेको विचलन रोकिएको पनि छ । 

पत्रकारिताको महत्वपूर्ण कार्यसूची मध्ये एउटा प्रमुख कार्यसूची परिवर्तनको अभिलेख तयारगर्नु हो । पत्रकारिता सामयिक घटनाक्रमको विवरण मात्रै नभएर इतिहास लेखनका लागि भरपर्दो स्रोत सामग्री हो ।

पछिल्लो समयमा, जव सामान्य मानिस र समाजको इतिहास लेखिन थालियो, पत्रकारिता इतिहास लेखनको महत्वपूर्ण सामग्री वन्यो ।

राजा–महाराजाका व्यक्तित्व, राजदरवारका परिवेश, युध्दसंग जोडिएका मूर्ति र शिलालेख, राजा–महाराजाको साहस, विजय र उदार व्यक्तित्वका वारे प्रचलनमा ल्याइएका श्रुति र आख्यानलाई आधार वनाएर लेखिएका इतिहासमा जनताका विद्रोह, आक्रोश र सामाजिक परिवेश समावेश भएको हुँदैन । एउटा कालखण्डमा परम्परागत स्रोतका आधारमा इतिहास लेखिन्थ्यो ।

तर, वर्तमान समयका इतिहासकारहरुले त्यो परम्परालाई तोडेका छन ।

गरुडा( रौतहट) । सडक विस्तार गर्ने...

इटहरी : सुनसरी जिल्लाको धरान उपमहानगरपालिकाका प्रमुख स्व तारा सुब्बाको...

कञ्चनपुर : मोबाइल ‘एप्स’को प्रयोग गरी कञ्चनपुर र कैलालीका...

रत्ननगर, चितवन : रत्ननगर नगरपालिकाले चालु आर्थिक वर्षबाट गाईलाई...

बर्दिवास : महोत्तरी जिल्लामा लागूऔषध दुव्र्यसनीको संख्या वर्षेनी बढ्दै...

नयाँदिल्ली : भारतका पूर्वअर्थमन्त्री पि चिदम्बरमलाई भ्रष्टाचारको अभियोग लागेको...

अङ्करा : टर्कीमा सन् २०१६ मा भएको असफल ‘कू’...

नयाँ दिल्ली : भारतको राजधानी नयाँ दिल्लीको बाहिरी इलाकामा...

सिरहा । सिरहाको वरियारपट्टी सशस्त्र प्रहरीका इन्स्पेक्टर हरि खड्काको निर्देशनमा...

गौशाला ; महोत्तरी जिल्लाको पिपरा गाउँपालिका–१, ढेकहा गाउँमा हिजो...

नयाँदिल्ली : भारतको माथिल्लो सदनका रूपमा रहेको राज्यसभामा २२...

जाकार्ता : इन्डोनेसियाका राष्ट्रपति जोको विडोडोले उत्तर कोरियाका नेता किम...

इस्तानबुल : शरणार्थीहरू चढेको डुङ्गा दुर्घटना हुँदा बुधबार साइप्रसमा...

काठमाडौँ : उपप्रधान एवं स्वास्थ्य तथा जनसंख्यामन्त्री उपेन्द्र यादवले...

काठमाडौँ : नेपाली काँग्रेसका केन्द्रीय सदस्य गगनकुमार थापाले चिकित्सा क्षेत्रको...

दमक : चिनिया अधिकारीहरूले झापाका नौवटा नदीमा तटबन्ध निर्माणको...

काठमाडौँ : सरकारले मानव अधिकार आयोगकोे सिफारिशमा मानव अधिकार...

काठमाडौँ : सरकारले मुलुकमा सौर्य ऊर्जा उत्पादन तथा व्यवस्थापन...

सल्यान : जिल्लामा कृषक जडीबुटी खेतीतर्फ आकर्षित हुन थालेका...

विराटनगर : आन्तरिक राजश्व कार्यालय विराटनगरले आर्थिक वर्ष २०७४÷७५...

गरुडा (रौतहट)। बालिकालाई अपहरण गरी शरीर बन्धक ...

काठमाडौं, साउन २ । इंग्ल्यान्डको लर्ड्समा हुने त्रिकोणात्मक क्रिकेट शृंखला...

लहान । सप्तरीको सुरुगां नगरपालिका ...

जनकपुरधाम । जनकपुर उप–महानगरपालिकाको...

काठमाडौँ : नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीले सबै कमिटीका पदाधिकारी र सदस्यले...

विराटनगर : विराटनगरबाट सुनसरीको इटहरीसम्मको राजमार्गलाई केन्द्र बनाएर लाग्ने...

मलेखु, धादिङ : नीलकण्ठ नगरपालिका र ज्वालामुखी गाउँपालिकामा सञ्चालित मकै...

बर्दिवास : महोत्तरी जिल्लामा सडक दुर्घटनामा परी मर्नेको संख्या...

काठमाण्डु । “यो प्रधानमन्त्रीले आज रातभरि मै देश विकास...

राजविराज : पूर्वपश्चिम राजमार्गअन्तर्गत सप्तरीको कुशाहामा ट्रकको ठक्करबाट एकजना...

वीरगञ्ज : प्रदेश नं २ को सरकारले बालिका तथा...

लहान : सप्तरीको विष्णुपुर गाउँपालिकाको सोमबार सम्पन्न दोस्रो गाउँसभाले...

काठमाडाँै : सर्वोच्च अदालतले माइतीघर मण्डललगायत काठमाडौँ उपत्यकाका केही क्षेत्रमा...

हेल्सिन्की : अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले उत्तर एट्लान्टिक सन्धी...

मस्को : रुसको मस्कोमा भएको फिफा विश्वकप फुटबल प्रतियोगिताको विजेता...

इस्लामावाद : पाकिस्तानमा चुनावी अभियानका क्रममा भएका हिंसामा परी...

हेल्सिन्की : अमेरिकाका राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प र उहाँका रुसी...

काठमाडौँ : नेपाल दक्षिण एशियाली तथा आमन्त्रण तेक्वान्दो प्रतियोगितामा...

काठमाडौँ : भारतमा काम गरी फर्केका पुरुष आप्रवासीका श्रीमतीहरुमा...