Tue, 23 Jan 2018
ताजा समाचार
छ महिनामा ५९ अर्ब राजश्व संकलन || सरस्वति माताको मन्दिर शिलान्यास || खुल्ला स्थानमा निःशुल्क इन्टरनेट राख्ने काम अन्योलमा || तिम्ल्याहा छोरी जन्माएकी अञ्जु रहिनन्, परिवार भन्छ, अस्पतालको लापरवाही ! || राष्ट्रियसभा निर्वाचनको मत परिणाम छिट्टै आउने || जयनगरमा फर्निचर मेला || स्वान्सी सिटीले लिभरपूललाई हरायो, म्यान्चेस्टर सिटी शीर्ष स्थानमा कायमै || सान्चेज आर्सनलबाट म्यान्चेस्टर युनाईटेड प्रवेश, म्यान्चेस्टरका मख्तरियान आर्सनलमा || कैदीबन्दीले नै आक्रमण गर्न थालेपछि कारागारका सुरक्षाकर्मी आन्दोलित || ईश्वरीगंगा धाममा कुम्भमेलाको तयारी || म्याग्दी साक्षर जिल्ला घोषित || राष्ट्रिय सफ्ट टेनिसमा मध्यमाञ्चल प्रथम || बिहानी कला केन्द्रद्वारा झापाली सम्मानित || तेस्रो राष्ट्रिय कृषि यान्त्रीकरण प्रदर्शनी धरानमा || मिर्गौला उपचारमा आयुर्वेद उपयोगी || चरा गणना ः छ प्रजातिका चरा घटे || मिनी ट्रक दुर्घटनामा एकको मृत्यु, तीनको अवस्था गम्भीर || पोलिटेक्निक इन्स्टिच्युटमा पढाइ शुरु || करोडौंको कारोबार गर्दै म्याग्दी महोत्सव सम्पन्न || अमेरिकामा नेपालीको हत्या || बसको ठक्करबाट मोटरसाइकल चालकको मृत्यु || खुकुरी टी–ट्वान्टी क्रिकेट माघ १० देखि || प्रदेश नं २ मा शपथ सम्पन्न || खुकुरी प्रहार गरी श्रीमतीको हत्या || गुल्मीको रिडी मेलामा ३७ करोडभन्दा बढीको कारोबार || काबुलको होटलमा सुरक्षाकर्मी र बन्दुकधारीबीच भिडन्त, दुईको मृत्यु, पाँच जना || प्रदेशसभा सदस्यहरुको शपथ आज हुँदै, यस्तो छ तयारी || लमजुङमा पुनःनिर्माणले गति लिँदै || पर्यटकलाई समेत लक्षित गर्दै अत्याधुनिक मन्दिर || म्यानचेस्टर सिटी, म्यानचेस्टर युनाइटेड, आर्सनल र चेल्सी विजयी, सिटी शिर्ष || चार सयभन्दा बढी कोरियाली बौद्धमार्गीद्वारा विश्व शान्तिको प्रार्थना || आमा सेतुली माया स्मृति वृत्तिबाट आनन्दित गृह सम्मानित || प्रदेश सभा सदस्यको शपथ ग्रहण व्यापार संघमा || ‘मैथिली भाषाको पाठ्यपुस्तक उपलब्ध छैन्’ || कवि उदयको कृति प्रर्दशनी हुने || समानुपातिकमा मुस्लिम, दलितलाई नराखेकोमा गठबन्धनको आपति || इङ्गलिस प्रियिमर लिगमा आज आठ खेल हुँदै || जनकपुरधामलाई राजधानी तोकिएपछि नगरमा दीपावली || जब श्रद्धाले भनिन्–‘म पनि अब ध्यान गर्छु !’ || राष्ट्र बैंकले गेष्टहाउस दिएन् ||
पत्रकारिताका विविध पक्ष

असाड ४, २०७४

 



किशोर नेपाल


मानव सभ्यताको विकासको क्रममा संसारमा धेरै स्थापित मान्यता विस्थापित भएका छन् । धेरै परिभाषा बदलिएका छन् । मानव विकासक्रमका विविध चरणमा हजारौँ स्थापित परम्पराहरू ध्वस्त भएका छन् । मानिसले प्रचलित दृष्टिकोणमा निरन्तर परिर्वतन नखोज्ने हो भने सामाजिक, राजनीतिक र आर्थिक विकासको गति अवरुद्ध हुन्छ भन्ने कुरा पटक–पटक प्रमाणित भइसकेको छ ।


सामाजिक व्यवस्थापनमा पत्रकारिताको भूमिका महŒवपूर्ण हुनेमात्र होइन, निर्णायक पनि हुन्छ । किनभने, प्रजातन्त्रमा पत्रकारिता जुनसुकै विषयमा पनि जनमतलाई जाँच्ने, जनमत तयार गर्ने रसही वा गलत निर्णयहरूमा जनताको अभिमतलाई प्रस्तुत गर्ने एकमात्र संस्थाको रूपमा रहेको हुन्छ ।

प्रजातन्त्रमा राजनीतिक दलहरूले खास अवधिका लागि शासन गर्ने जनादेश पाएका हुन्छन् । जनादेश पाएको त्यस अवधिभर सरकार चलाउने दलले आफ्नो राजनीतिक घोषणापत्रअनुरूप कार्यक्रम लागू गर्दछ । त्यस्ता कार्यक्रमलाई प्रतिपक्षले गुण र दोषको आधारमा समर्थन वा विरोध गर्ने गर्दछन् ।

तर, त्यस्तो समर्थन वा विरोधको आधार सधैँ गुणात्मक तथा जनताको हितमा नहुन पनि सक्दछ । कतिपय अवस्थामा आ–आफ्नै राजनीतिक स्वार्थका कारण राजनीतिक दलहरूबीच नीति र कार्यक्रमका बारे सहमतिको निर्माण पनि हुन सक्दछ ।

पत्रकारिताको माध्यमद्वारा त्यस्तो नीति र कार्यक्रमको असल र खराब पक्षबारे जनताको अभिमत थाहा पाउन सकिन्छ । यस हिसाबले हेर्ने हो भने पत्रकारिता वा प्रेस जगत् जनताको मतलाई निरन्तर प्रतिनिधित्व गर्ने एकमात्र शक्तिशाली माध्यम हो ।

यसैकारण प्रजातन्त्रमा कार्यकारिणी, विधायिका र न्यायपालिकापछि प्रेसजगत्ले राज्यको चौथो अङ्गको मान्यता पाएको हो । 

संसारका सबै सभ्य र प्रजातान्त्रिक राज्य व्यवस्थाहरुले नागरिक समाजको निर्माण गर्ने, त्यसलाई प्रभावकारी बनाउन र त्यस्तो समाजलाई गतिशील बनाएर कल्याणकारी राज्यको स्थापना गर्न प्रेस जगत्को अपरिहार्य भूमिकालाई स्वीकार गरेका छन् ।

यद्यपि, राज्यव्यवस्था र प्रेस जगत्बीचको सम्बन्ध सधैँ सुमधुर रहेको हुँदैन । तर प्रजातान्त्रिक सरकारहरू प्रायजसो प्रेसका प्रति सहानुभूतिशील हुनैपर्ने बाध्यता हुन्छ । किनभने जुन जनताको प्रत्यक्ष मत पाएर सरकारहरू चुनिएका हुन्छन्, प्रेस जगत्ले पनि त्यही जनताबाट शक्ति आर्जन गरेको हुन्छ ।

प्रेस जगत्ले खासखास विषयमा जनमतसँग विमति प्रकट गरेको छुट्टै मत प्रस्तुत पनि गर्न सक्दछन् तर जनमतलाई निरादर गर्न सक्दैन । प्रजातन्त्रमा जनता र सरकारबीच प्रत्यक्ष सम्बन्ध हुन्छ भने जनता र प्रेस जगत्का बीच पनि त्यस्तै सोझो सम्बन्ध हुन्छ ।

वास्तवमा, जनता र सरकारबीच प्रत्यक्ष सम्पर्कको सक्रिय माध्यममका रूपमा प्रेस जगत्ले काम गरिरहेको हुन्छ । 

केही दशकयता संसारभरि नै प्रेस जगत्को भूमिकामा निकै ठूलो विस्तार आएको छ । खास गरेर दुनियाँका अप्रजातान्त्रिक र निरङ्कुश सरकारहरूका विरुद्ध जनताको आन्दोलनमा प्रेस जगत्ले आफूलाई प्रत्यक्ष रूपले संलग्न गराउन थालेको छ ।

बीसौँ शताब्दीको उत्तराद्र्धमा फिलिपिन्सका तानाशाह फर्डिन्यान्ड मार्कोसविरुद्ध भएको जनआन्दोलन एशियामा प्रेस जगत्को विस्तारित भूमिका रेखाङ्कित गर्ने महŒवपूर्र्ण विन्दु थियो ।

समकालीन विश्व इतिहासमा प्रजातन्त्र स्थापनाका लागि जनताले गरेको लामो र कष्टपूर्ण आन्दोलनमा आन्दोलनकारी शक्तिका रूपमा प्रेस जगत्को सक्रिय र संस्थागत सहभागिता बितेको शताब्दीका लागि नै महŒवपूर्ण घटना हो ।

फिलिपिन्सका पत्रकारहरूले आफूलाई जनताको आन्दोलनमा सक्रिय गराएको घटना एक्लो थिएन । प्रजातन्त्र स्थापनाका लागि भएका जनआन्दोलनहरूमा संसारभरि नै प्रजातन्त्रको पक्षमा प्रेस जगत्ले आफूलाई सक्रिय गराएका थुप्रै उदाहरण पाइन्छन् ।

कसैको पक्ष वा विपक्षमा लेख्न नहुने र कुनै पनि राजनीतिक, आर्थिक वा सामाजिक घटनाको गुण र दोषको आधारमा प्रस्तुत हुनुपर्ने प्रेस जगत्को शास्त्रीय परिभाषा र मान्यताका आधारमा प्रजातन्त्रका लागि भएका जनआन्दोलनहरूमा प्रेसको सक्रिय सहभागितालाई विवादको विषय बनाउन पनि सकिन्छ ।

तर, प्रजातन्त्रमा मात्र स्वतन्त्र प्रेसको अस्तित्व फस्टाउन सक्ने अथवा प्रजातान्त्रिक वातावरणमा मात्र प्रेस प्रभावकारी हुन सक्ने तथ्य शाश्वत हो ।

यो मान्यता सक्रिय रूपले स्थापित हुँदै गएको वर्तमान परिप्रेक्ष्यमा प्रेसले आफ्ना लागि जनआन्दोलनहरूमा स्वाभाविक सहभागिताको भूमिका निर्वाह गर्नु अप्राकृतिक र अस्वाभाविक होइन ।

मानव सभ्यताको विकासको क्रममा संसारमा धेरै स्थापित मान्यता विस्थापित भएका छन् । धेरै परिभाषा बदलिएका छन् ।

मानव विकासक्रमका विविध चरणमा हजारौँ स्थापित परम्पराहरू ध्वस्त भएका छन् । मानिसले प्रचलित दृष्टिकोणमा निरन्तर परिर्वतन नखोज्ने हो भने सामाजिक, राजनीतिक र आर्थिक विकासको गति अवरुद्ध हुन्छ भन्ने कुरा पटक–पटक प्रमाणित भइसकेको छ ।

 शताब्दीको उत्तराद्र्धमा प्रजातन्त्रका लागि भएका जनआन्दोलनहरूमा प्रेस जगत्का सक्रिय सहभागिताका उदाहरण एक होइन अनेक पाइन्छन् ।

विश्वका युगान्तकारी क्रान्तिका महानायकहरूले आमूल सामाजिक परिवर्तन गर्न सक्ने कलमको ताकतलाई कहिल्यै पनि अस्वीकार गरेका छैनन् । रुसी क्रान्तिका महानायक भीआई लेनिनले क्रान्तिका पक्षमा सैद्धान्तिक बहस चलाउन पत्रकारितालाई माध्यम बनाएका थिए ।

यो शताब्दीको पूर्वाद्र्धमा विनाहतियारको संसारकै पहिलो अहिंसात्मक क्रान्तिका प्रयोगकर्ता महात्मा गान्धीले कलमकै भरमा बेलायती साम्राज्यलाई दक्षिण एशियाबाट विस्थापित गर्न सफलता प्राप्त गरे ।

‘योङ्ग इन्डिया’ र ‘हरिजन’जस्ता पत्रिकाहरूलाई गान्धीले भारतीय स्वतन्त्रता सङ्ग्रामका लागि ऊर्जा जुटाउने साधनका रूपमा प्रयोग गरेका थिए ।

गान्धीको अहिंसात्मक सिद्धान्तको आधारमा दक्षिण अफ्रिकाले रङ्गभेदवादी अमानवीय सत्तालाई शान्तिपूर्ण ढङ्गले विस्थापित गरेको धेरै समय भएको छैन ।

आधुनिक चीनका निर्माता माओत्सेतुङ्गले चिनियाँ क्रान्तिलाई सफल बनाउन र यसको सन्देश संसारभरि फैलाउन प्रेस जगत्कै सहारा लिएका थिए ।

समकालीन विश्वमा भएका प्रजातान्त्रिक आन्दोलनहरूमा प्रेस जगत्को सहभागिता र युगान्तकारी क्रान्तिका महानायकहरूले क्रान्तिको सन्देश फैलाउन गरेको प्रेस जगत्को प्रयोगबीच पनि आधारभूत भिन्नता रहेको छ ।

तत्कालीन समयमा क्रान्तिकारीहरूले पत्रकारितालाई क्रान्तिको सन्देश फैलाउने माध्यममात्र बनाएका थिए भने वर्तमान समयमा प्रेस जगत्ले आफूलाई आन्दोलनकै एउटा अङ्गको रूपमा स्थापित गरेको छ ।

समकालीन विश्वमा चलेको कडा राजनीतिक प्रतिस्पर्धामा राजनीतिज्ञहरूले प्रेसको शक्तिको दुरुपयोग वा गलत प्रयोग गरेका अनगिन्ती घटना छन् ।

संसार साम्यवादी र पूँजीवादी धुरीमा विभाजित भइसकेपछि शीतयुद्धको समयमा विश्वका राजनीतिज्ञहरूले प्रेसको शक्तिको खुला दुरुपयोग गरेका थिए ।

यसबाट प्रेस जगत्को साख र मर्यादामा ठूलो क्षति पुग्यो । पछिल्लोपटक विश्वमा प्रजातन्त्रको लहर फैलिएपछि प्रजातान्त्रिक व्यवस्थामा राज्यको चौथो अङ्गका रूपमा स्थापित संस्थाको शक्तिको अपचलनलाई रोक्न पनि प्रजातान्त्रिक आन्दोलनहरूमा प्रेस जगत्को प्रत्यक्ष सहभागिता अनिवार्यजस्तै भइसकेको थियो ।

स्वयम् प्रेस जगत् नै प्रजातान्त्रिक आन्दोलनको एक अनिवार्य सहभागीका रूपमा प्रस्तुत भएकाले एक हदसम्म यस क्षेत्रमा आउन थालेको विचलन रोकिएको पनि छ । 

पत्रकारिताको महत्वपूर्ण कार्यसूची मध्ये एउटा प्रमुख कार्यसूची परिवर्तनको अभिलेख तयारगर्नु हो । पत्रकारिता सामयिक घटनाक्रमको विवरण मात्रै नभएर इतिहास लेखनका लागि भरपर्दो स्रोत सामग्री हो ।

पछिल्लो समयमा, जव सामान्य मानिस र समाजको इतिहास लेखिन थालियो, पत्रकारिता इतिहास लेखनको महत्वपूर्ण सामग्री वन्यो ।

राजा–महाराजाका व्यक्तित्व, राजदरवारका परिवेश, युध्दसंग जोडिएका मूर्ति र शिलालेख, राजा–महाराजाको साहस, विजय र उदार व्यक्तित्वका वारे प्रचलनमा ल्याइएका श्रुति र आख्यानलाई आधार वनाएर लेखिएका इतिहासमा जनताका विद्रोह, आक्रोश र सामाजिक परिवेश समावेश भएको हुँदैन । एउटा कालखण्डमा परम्परागत स्रोतका आधारमा इतिहास लेखिन्थ्यो ।

तर, वर्तमान समयका इतिहासकारहरुले त्यो परम्परालाई तोडेका छन ।

वीरगञ्ज : वीरगञ्ज भन्सार कार्यालयले चालु आर्थिक वर्ष...

रौतहट । क्षेत्र नम्बर ४ प्रतिनिधि सभा सदस्य...

काठमाडौं । काठमाडौं महानगरपालिकाले खुल्ला सार्वजनिक स्थानमा इन्टरनेटको व्यवस्था...

विराटनगर । माघे संक्रान्तिको दिन सबै आफ्नै घरमा संक्रान्ति मनाउने...

काठमाडौँ : प्रमुख निर्वाचन आयुक्त डा अयोधीप्रसाद यादवले यही...

रौतहट : गौर चन्द्रनिगाहपुर सडकखण्डको मध्यभाग जयनगर चोकमा फर्निचर...

काठमाडौं । इङ्गलिस प्रिमियर लिग फुटबलमा स्वान्सी सिटीले लिभरपुललाई...

काठमाडौं । चिलीका फुटबल खेलाडी अलेक्सीस सान्चेज इङ्गलिस प्रिमियर क्लब...

काठमाडौं । कारागारमा रहेका कैदीबन्दीले आक्रमण गर्न थालेपछि फ्रान्सेली कारागार...

बैतडी : बैतडीको दशरथचन्द नगरपालिकामा रहेको प्रसिद्ध तीर्थस्थल ईश्वरीगंगा...

म्याग्दी : म्याग्दीलाई सोमबार साक्षर जिल्ला घोषणा गरिएको छ ।...

विराटनगर : विराटनगरमा सम्पन्न १० औँ राष्ट्रिय सफ्ट टेनिस प्रतियोगितामा...

दमक : श्रीपञ्चमीको अवसर पारेर बिहानी कला केन्द्रले सोमबार आफ्नो...

ललितपुर : कृषि तथा पशुपालन क्षेत्रलाई लक्षित गरेर आगामी फागुनको...

काठमाडौँ : मिर्गौला समस्याका कारण धेरै मानिसले आफ्नो अमूल्य जीवन...

रत्ननगर, चितवन : चितवनको सिमसार क्षेत्रमा हालै गरिएको चरा गणनामा...

नुवाकोट: पासाङल्हामु सडकखण्डअन्तर्गत बेलकोटगढी नगरपालिका–११ अमारेमा मिनी ट्रक दुर्घटना...

इलाम : इलाम नगरपालिकाको साँखेजुङस्थित रत्नकुमार वान्तवा पोलिटेक्निक इन्स्टिच्युटमा...

बेनी, म्याग्दी : छैटौँ म्याग्दी महोत्सव तथा माघेसङ्क्राान्ति मेला एवं...

वाशिङटन डिसी : अमेरिकाको टेक्सास राज्यको स्टोरमा काम गर्दै आएका...

जितपुर, कपिलवस्तु : यहाँको पूर्व–पश्चिम राजमार्गअन्तर्गत बुद्धभूमि नगरपालिकास्थित इमिलियामा आइतबार...

काठमाडौँ : खुकुरी इएनटीको आयोजनामा दोस्रो खुकुरी च्यालेन्ज टी–ट्वान्टी कप...

जनकपुरधाम । प्रदेश नम्बर २ का प्रदेश सभा सदस्यहरुलाई जनकपुर...

सुरुङ्गा, झापा : झापाको अर्जुनधारा नगरपालिका–१ निवासी एक व्यक्तिले श्रीमतीको...

गुल्मी : गुल्मीको रिडीमा सञ्चालन भएको रिडी मेलामा यस पटक...

काठमाडौं । अफगानिस्तानको काबुलस्थित इन्टरकन्टिनेन्टल होटलमा सुरक्षाकर्मी र बन्दुकधारीबीच भिडन्त...

काठमाडौं । प्रदेशसभा सदस्यहरुको शपथ आज हुँदै छ । सातै...

बेसीशहर, लमजुङ : सरकारी राहत पाएसँगै जिल्लामा पुनःनिर्माणले गति लिएको...

चितवन : नेपालका धार्मिक तीर्थस्थलहरुले स्वदेशी र विदेशी पर्यटकलाई आकर्षित...

काठमाडौं । इङ्गलिस प्रिमियर लिग फुटबल प्रतियोगितामा म्यानचेस्टर सिटी,...

जितपुर, कपिलवस्तु : दक्षिण कोरियाबाट आएका ४३० भन्दा बढी बौद्धमार्गीले...

पोखरा : सिद्धि–सेतुली स्मृति प्रतिष्ठान पोखराले यस वर्षको आमा सेतुली...

जनकपुरधाम । प्रदेश नम्बर २ का प्रदेश सभा सदस्यहरुलाई जनकपुर...

जनकपुरधाम । धनुषाको सामुदायिक विद्यालयहरुमा स्थानीय भाषाको पाठ्यक्रम उपलब्ध गराउनुपर्ने...

जनकपुरधाम । कवि उदय राजको अमरकृति सत्यमेव जयते प्रर्दशनी हुने...

जनकपुरधाम । राष्ट्रिय जनता पार्टी नेपालले समानुपातिक कोटामा मुस्लिम दलितलाई...

काठमाडौ । इङ्गलिस प्रियिमर लिगअन्तर्गत आज आठ खेल हुँदै छन्...

जनकपुरधाम : जनकपुरधामलाई प्रदेश न. २ को अस्थायि राजधानी वनाउने...

काठमाडौं । भारत, नयाँदिल्लीको पाँचतारे होटल ‘द ललित’को विशेष...

प्रदेश प्रमुख होटेलमा रहने, जचुकालि बंगलाको मर्मत सुरु टुडे समाचारदाता जनकपुरधाम ।प्रदेश...